ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେତେବେଳେ ଭରତ ଏମିତି କହିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଚେତନ ଭାବେ "ଯଥାସ୍ତୁ" ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଦଳ ସହିତ ସେନାକୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭବ୍ୟ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର-ସଜ୍ଜିତ ସେନା ଶିବିର ଗଠିତ ହେଲା। ଭରତ, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ସେ, ତାଙ୍କର ମହାନ ସହଚରମାନେ ସହିତ ସେଠି ରହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ଏହି ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କୁ ତ୍ୱରିତ କଥା କହିଲେ—"ଦେଖ, ଏହି ସେନା ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଏବଂ ଏହାର ଶେଷ ମୁଁ ବେଶି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନି। ନିଶ୍ଚୟ, ଭରତ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଧ୍ୱଜା ସହ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ଆମ ନିଷାଦମାନେଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବେ କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିଦେବେ; କିମ୍ବା, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା—ଏହି ଦୂର୍ଲ୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ ଆସୁଥିବେ। ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ରାମ ମୋର ମହାନ୍ତ, ମୋତେ ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ; ସେଙ୍କର ନିମିତ୍ତେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ସଚେତନ ରୁହନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଷାଦମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଏବଂ ଫଳ ଖାଇ ଏଠି ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ପାଞ୍ଚଶେ ଯୁବକ ନୌକାଚାଳକ, ସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ପ୍ରତି ଶତ ନୌକା ପାଇଁ ଏକ ଦଳ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଭରତ ଏଠି ରାମ ସହ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସେନା ଆଜି ଗଙ୍ଗା ପାର ହେବ।" ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ମାଛ, ମାଂସ ଏବଂ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ ଗୁହା, ନିଷାଦମାନେଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଚାରିଅଟିଅର ସୁମନ୍ତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଏକଥା ଜଣାଇଲେ—"ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଗୁହା, ଏକ ହଜାର ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ ଆସିଛନ୍ତି, ଡଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ବୟସରେ ବଡ଼, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର। ଏହି ନିଷାଦପତି ଗୁହା ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣନ୍ତି ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ଗୁହାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତୁ।" ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ—"ଗୁହାଙ୍କୁ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ।" ଅନୁମତି ପାଇ, ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟମାନେଙ୍କ ସହ ଗୁହା ଭରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ—"ଏଠି ଏକ ବସ୍ତି ଏବଂ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅବଧାନ ରଖିଛୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଉଛୁ—ନିଜ ଦାସମାନେ ସହିତ ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ। ନିଷାଦମାନେ ନେଇଛନ୍ତି ମୂଳ ଫଳ, ତାଜା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ମାଂସ, ବନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଅଛି। ଆଶା କରେ ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଏଠି ଖାଇ ଏଇ ରାତି ବିତାଇବେ; ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପରେ, କାଲି ସେନା ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିବେ।" ଏପରି ଅନୁରୋଧ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀ ଭରତ ଗୁହାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୋ ପ୍ରିୟ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ଯେପରି ଆମ ସେନାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତାହା ପୂରଣ ହେଲା।" ଏହିପରେ ଭରତ ପୁନି ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଗୁହା, ମୁଁ କେଉଁ ପଥରେ ଭୃଗୁବର୍ଧ୍ଧଜ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି? ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା କୂଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ।" ଭରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅରଣ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଦକ୍ଷ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ—"ଶିକାରୀ ଦାସମାନେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ହୋଇ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବି। କିନ୍ତୁ ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଦେଖି ମୋର ଅଳ୍ପ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି—ଆପଣ କି ରାମଙ୍କୁ କିଛି କୁକ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ରାମ ନିର୍ମଳ କର୍ମର ଅଧିକାରୀ।" ଗୁହାଙ୍କ ଏହି କଥାକୁ ଭରତ ମୃଦୁ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏପରି ଅପଶକୁନ କେବେ ହେଉନାହିଁ। ତୁମେ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ରାଘବ ମୋର ଭାଇ, ପିତା ସମାନ। ମୁଁ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଯାଉଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ—ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।" ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ଗୁହା ଆନନ୍ଦିତ ମୁହଁରେ କହିଲେ—"ଧନ୍ୟ ତୁମେ, ଏପରି ରାଜ୍ୟ ଅସ୍ପୃହା ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ତୁମର ପ୍ରଶଂସା ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଚାଲିଯିବ, କାରଣ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ।" ଏପରି ଭାବେ ଗୁହା ଓ ଭରତ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଗୁହା ସେନାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଶନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥଳକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କ ମନରେ ଅଜଣା ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା, ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ସେ ଅର୍ହ କରୁନଥିଲେ। ରାଘବଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ା ପାଇଲେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିବାବେଳେ ଗଛ ଦହିଯାଏ। ଶୋକାଗ୍ନିରେ ଦେହ ଘମେ ଭିଜିଗଲା, ଯେପରି ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ବରଫ ଗଳିଦିଏ।