ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି ଯେ, ବହୁ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଆଚରଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବରତଙ୍କ ସହ ଗାଁଠି, ଗାଈ ଏବଂ ରଥ ନେଇ ଚଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୁଚି ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଚମକୁଥିବା ତାମ୍ର ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବରତଙ୍କ ପଛରେ ଚଲୁଥିଲେ। ସେସବୁ ମହାବଳୀ ସେନା ଓ ସାଧୁମାନେ, ବରତଙ୍କ ଭାଇପ୍ରତି ଅପାର ଭକ୍ତି ନେଇ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ବରତଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ସେମାନେ ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଁଚିଲେ। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ବୀର ଗୁହା, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଚେତନ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ପହଁଚି, ଚକ୍ର ଓ କୁଇଁଚ କୁ ସୁଶୋଭିତ ବରତଙ୍କ ସେନା ସେଠାରେ ବିରାମ ନେଲା। ଏହିପରି ସେନା ଦେଖି ଓ ଶୁଭ୍ର ଗଙ୍ଗାଜଳ ଦେଖି ବରତ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋର ସେନାକୁ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର; ଆଜି ଆମେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଆସନ୍ତାକାଲି ଏହି ମହା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା। ଏବେ ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ।" ବରତଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ "ଯଥାସ୍ତୁ" ବୋଲି, ସେନାକୁ ନିଜ ନିଜ ଦଳ ସହ ଠିକ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ମହାଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ସେନାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, ବରତ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସହଚରମାନେ ସହ ରହିଲେ। ଏବେ, ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ବିଶାଳ ସେନା ଶିବିର ଦେଖି ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଦ୍ରୁତ କଥା ହେଲେ: "ଏଠି ଏମିତି ଏକ ବଡ଼ ସେନା ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଛି, ତାହାର ଶେଷ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ପାରୁନି। ନିଶ୍ଚୟ, ବରତ ନିଜେ, ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ପତାକା ସହ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ନିଷାଦମାନେକୁ ବନ୍ଧିବେ କିମ୍ବା ମାରିଦେବେ; କିମ୍ବା ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିବାରୁ, ବରତ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆସି ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ରାମ ମୋର ପ୍ରଭୁ ଓ ବନ୍ଧୁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତ ନିଷାଦମାନେ ଏଠି ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ସଜାଗ ରୁହନ୍ତୁ। ଗଙ୍ଗା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସମର୍ଥ ନିଷାଦମାନେ ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଏଠି ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ପାଞ୍ଚ ଶତ boatmen, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଯୁବା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତାଧିକ ନୌକା ପାଇଁ ଏକ ଦଳ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ। ବରତ ଏଠି ରାମ ସହ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ଧନ୍ୟ ସେନା ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବ।" ଏହିପରି କହି, ମାଂସ, ମଛ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ ଗୁହା, ନିଷାଦମାନେର ଅଧିପତି, ବରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇଲେ। ଗୁହାଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ଅନୁଭବୀ ଓ ଶିଷ୍ଟ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର ବରତଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଏହି ଗୁହା, ଏକ ହଜାର ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିପୁଣ, ବୟସରେ ବଡ଼, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ବନ୍ଧୁ। ଏହି ନିଷାଦପତି ଗୁହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତୁ।" ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି ବରତ ଦ୍ରୁତ କହିଲେ: "ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ।" ଅନୁମତି ମିଳି, ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ, ଗୁହା ବରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ: "ଏଠି ଏକ ଗ୍ରାମ ଓ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଉଛୁ—ଆପଣ ନିଜ ସେବକମାନେ ସହ ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ। ନିଷାଦମାନେ କନ୍ଦମୂଳ, ଫଳ ଓ ତରଳ ଓ ଶୁଷ୍କ ମାଂସ ଆଣିଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକ ଅଛି। ଆଶା କରେ, ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଏଠି ଖାଇ ଏଇ ରାତି ଅତିବାହିତ କରିବେ; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଆସନ୍ତାକାଲି ଆପଣ ତାଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ।" ଗୁହାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିବେକଶୀଳ ବରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏତେ ଭାରି ସେନାକୁ ଆଦର କରିବାକୁ ତୁମେ ଚାହିଁଛ।" ପୁନଃ ବରତ ଗୁହାଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ: "ଗୁହା, କେଉଁପଥେ ମୁଁ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି? ଏଠି ଅଞ୍ଚଳ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗଙ୍ଗା କୂଳ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।" ବରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଜଙ୍ଗଲ ମାର୍ଗରେ ନିପୁଣ ଗୁହା ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ: "ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ଦାସମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବି, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଭୁ।" "ଆପଣ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ଯାଉନାହାନ୍ତି ତୋ? ତାଙ୍କ କୃତ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍ପାପ; ତଥାପି ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଦେଖି ମୋର ଅଳ୍ପ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।" ଏପରି କହିବାପରେ ବରତ ଗୁହାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଏପରି ଅଶୁଭ ଦିନ କେବେ ଆସିବ ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାଘବ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ସେ ମୋ ପିତା ସମାନ।" ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଁଠିଏ ଓ ପଞ୍ଚଉଁଠିଏ ସର୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।