ଭାରତଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲା। ତାଙ୍କ ସହ ଧୋବୀ, ସିଲାଇକାର, ବଡ଼ ଗାଁ ଓ ଛୋଟ ଗାଁର ଲୋକମାନେ, ନାଟକୀ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ, ଏବଂ ନାଉଁଚାଳକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଆଚରଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଗାୟ ଓ ରଥ ସହିତ ଭାରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଚମକୁଥିବା ତାମା ଗହଣା ଧାରଣ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ସେଇ ସମସ୍ତ ଶିବିର ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, କାଇକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତଙ୍କ ସହ ଗଲା, ଯିଏ ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ସେମାନେ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର, ପ୍ରବଳ ଗୁହା, ତାଙ୍କର ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ସତର୍କ ଭାବେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ, ଚକ୍ର ଓ କୁଠାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସେଇ ସେନା ଭାରତଙ୍କ ସହିତ ଥାମିଗଲା। ଏତେ ଲୋକ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦେଖି, ଭାରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନୋ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଲେ, “ମୋର ସେନାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ବିନ୍ୟାସ କର; ଆମେ ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଆସନ୍ତାକାଲି ଏହି ମହା ନଦୀକୁ ପାର୍ହେବା।” ସେଉଁଠି ଭାରତ ଆଉ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ମହାରାଜଙ୍କ ପିଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ଏହି ନଦୀକୁ ଉତରି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ କରିବି।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ‘ଯଥାସ୍ତୁ’ କହି, ସେନାକୁ ନିଜ-ନିଜ ଦଳରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବିନ୍ୟାସ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଚମକୁଥିବା ଏସେନା ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିଲା, ଭାରତ ରାମଙ୍କ ଫେରାସନ୍ତି କି ନାହିଁ ବିଚାର କରି ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ମହାନୁଭାବମାନେ ସହିତ ରହିଲେ। ଏହା ସଂସ୍କୃତ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚଉଅଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟଠାଉରି ଅଧ୍ୟାୟ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନୋ ସହ ଦ୍ରୁତ କଥା ହେଲେ, “ଏଠି ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଦିଶୁଛି; ମୁଁ ଏହାର ଶେଷ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାରତ ନିଜେ ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ଚିହ୍ନ ଥାଇ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ନିଷାଦମାନୋକୁ ବନ୍ଧିଦେବେ କିମ୍ବା ମାରିଦେବେ; କିମ୍ବା ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବାହାର କରାଯାଇଥିବାରୁ, କାଇକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆସି ତାଙ୍କୁ ମାରିବେ। ରାମ ମୋର ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ବନ୍ଧୁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେମାନେ ଏଠି ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ସତର୍କ ରୁହନ୍ତୁ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ନିଷାଦମାନେ ଏଠି ରୁହନ୍ତୁ, ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ନଦୀକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ପଞ୍ଚଶଏ ଯୁବକ ନାଉଁଚାଳକ ଏଠି ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତ ନାଉଁ ପାଇଁ ଏକ ଦଳ। ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଏଠି ରାମ ସହ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ତେବେ ଏଇ ସେନା ଆଜି ଗଙ୍ଗା ପାରି ଯିବ।" ଏମିତି କହି, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ, ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦକ୍ଷ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁମନ୍ତ୍ର ଭାରତଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, “ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଗୁହା, ହଜାର ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୟସରେ ବଡ଼, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ମିତ୍ର। ତେଣୁ, ଏହି ନିଷାଦପତି ଗୁହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚୟ ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣନ୍ତି।” ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଭାରତ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ, “ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ।” ଅନୁମତି ମିଳି, ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଗୁହା ଭାରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ଏଠି ଏକ ବସତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ବିଞ୍ଚିତ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅବଗତ କରୁଛୁ—ଆପଣ ନିଜ ସେବକମାନେ ସହିତ ରୁହନ୍ତୁ। ଏଠି ନିଷାଦମାନେ ଆଣିଥିବା କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ, ତରୁଣ ଓ ଶୁଷ୍କ ମାଂସ, ବନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଅଛି। ଆଶା କରେ ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଖାଇ ଏଠି ଏକ ରାତି ରହିବେ; ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଇ, ଆସନ୍ତାକାଲି ଆପଣ ତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ।” ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶୀଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ। ଗୁହାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଭାରତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ମିତ୍ର, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା; କାରଣ ଏତେ ବଡ଼ ସେନାକୁ ଆଦର କରିବାକୁ ତୁମେ ଚାହିଁଲା।" ତାପରେ ଭାରତ ପୁନି ଗୁହାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଗୁହା, କେଉଁ ପଥରେ ମୁଁ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି? ଏଠି ଅଞ୍ଚଳ ଘନ ଓ ଗଙ୍ଗା କୂଳ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଅରଣ୍ୟର ପଥ ଜ୍ଞାତା ଗୁହା ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, “ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେବକମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବି, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜପୁତ୍ର। ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ଦୋଷହୀନ କର୍ମର ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଭାବନା ନେଇ ଯାଉନାହାନ୍ତି; ତଥାପି ଏତେ ବଡ଼ ସେନା ଦେଖି ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି।” ଗୁହା ଏମିତି କହିବା ପରେ, ଭାରତ ମୃଦୁ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।