ଆଯୋଧ୍ୟାର ନାଗରିକମାନେ ଆପଣାପଣି ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ପରେ, ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରି, ଏକାଏକି ଅନ୍ୟମନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକ—ଗୃହସ୍ଥ, ନଗରବାସୀ ଓ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଏକଠା ହୋଇ ରାମଙ୍କ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୂହରେ ମଣିକାର, କୁଶଳ କୁମ୍ଭକାର, ବୁନା କାରିଗର ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଜିବିକା ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଥିଲେ। ମୟୁର ଅଳଙ୍କାର କାରିଗର, କାଠ କାଟିବା, ଖୋଦିବା, ଫୋଡିବା, ଦାତି କାରିଗର, ପ୍ଲାଷ୍ଟର କାରିଗର ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଜିବିକା ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁନା କାରିଗର, କମ୍ବଳ ଧୋଇବା, ସ୍ନାନ କରାଇବା, ପୋଷାକ ଦେଇବା, ଚିକିତ୍ସକ, ଧୂପ କାରିଗର ଓ ମଦ କାରିଗର ମଧ୍ୟ ଯାତ୍ରାରେ ଦେଖାଗଲେ। ଧୋଇବା, ଦରଜି, ଗ୍ରାମ ଓ ଚଉକ ଲୋକ, ଅଭିନୟ କରିବା ଶିଳ୍ପୀ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ନାଉକା ଚାଳକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ମହିମା ଥିଲେ, ଗାଏ ଓ ରଥ ନେଇ ବରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଚମକୁଥିବା ତମ୍ବା କାଠି ଅଳଙ୍କାର ପରିଧାନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଯାନରେ ବରତଙ୍କ ପଛରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଲେ। ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଦଳ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ବରତଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁଥି ଭାଇ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ବିଶାଳ ଦଳ ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡା ଓ ହାତୀରେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି ବଙ୍ଗା ନଦୀର ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠି ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର ଓ ବୀର ଗୁହା ତାଙ୍କ ନିଜ ଜନମାନେ ସହିତ ସେଠି ରହୁଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଅଞ୍ଚଳକୁ ସତର୍କ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ବଙ୍ଗା ତୀରରେ, ଚକ୍ର ଓ କୁଲା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବରତଙ୍କ ସମ୍ବିଧାନରେ ଏହି ସେନା ଏଠାରେ ବିରାମ ନେଲା। ସେନା ଓ ଶୁଭ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦେଖି ବରତ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଚତୁର, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୋ ସେନାକୁ ଯଥାଯଥା ରଖ, ଆମେ ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି କାଲି ଏହି ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା।’ ଏବଂ, ‘ମୁଁ ଏବେ ନଦୀ ଉତ୍ତରି ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ପିତୃ ନିମିତ୍ତେ ଜଳ ଦାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।’ ବରତଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନମ୍ରତାରେ ‘ଯଥା ଆଜ୍ଞା’ କହି, ସେନାକୁ ନିଜ ନିଜ ଦଳରେ ଯଥାଯଥା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ସେନା ସଜି ଉପକରଣରେ ଶୋଭିତ, ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଚିନ୍ତାରେ ବରତ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଏଠାରେ ରହିଲେ। ଏହି ବିଶାଳ ଦଳ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବିରାମ ନେଲା; ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠି ଚଉଉଁଠା ସର୍ଗ। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବିଶାଳ ଦଳ ଦେଖି, ନିଶାଦରାଜ ଗୁହା ତାଙ୍କ ଜନମାନେଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ—‘ଏହି ସେନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଚମକୁଛି, ଏହାର ଶେଷ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ। ବରତ ନିଜେ ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ଚିହ୍ନ ତାଲି ଉତ୍ତଳିତ। ସେ ନିଶାଦମାନେକୁ ବାନ୍ଧିବା କିମ୍ବା ମାରିଦେବା ପାଇଁ ଆସିପାରିବେ; କିମ୍ବା, ଦଶରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବିଦାୟ ଦିଆଯିବାରୁ, ବରତ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିପାରିବେ। ରାମ ମୋ ମହାରାଜ ଓ ମିତ୍ର; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶାଦମାନେ ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ସତର୍କ ରହନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଶାଦ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସନ୍ତି, ମାଂସ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଏଠାରେ ରହନ୍ତୁ।’ ‘ପାଞ୍ଚ ଶତ boatmen, ଏକ ଶତ boat ପାଇଁ ଏକ ଦଳ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଓ ଯୁବା, ସତର୍କ ରହିବାକୁ ଚାଲିଯିବନ୍ତୁ। ବରତ ରାମ ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ସେନା ଆଜି ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବ।’ ଗୁହା ଏପରି କହି, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ ବରତଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଚତୁର ଓ ନମ୍ର ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର ବରତଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ଗୁହା, ଏକ ହଜାର ଜନମାନେ ସହିତ, ଦଣ୍ଡକ ଅଞ୍ଚଳର ଜ୍ଞାତା, ବଡ଼ ଓ ତୁମ ଭାଇର ମିତ୍ର।’ ‘ଏହି ନିଶାଦପତି ଗୁହା ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜଣା।’ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବରତ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ—‘ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ।’ ଅନୁମତି ମିଳି ଖୁସି ହୋଇ ଗୁହା ଜନମାନେ ସହିତ ବରତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—‘ଏଠା ଏକ ଉପନିବେଶ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ, ଆମେ ଏହି ଦାସମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ। ନିଶାଦମାନେ ଆଣିଥିବା କନ୍ଦ ଫଳ, ତାଜା ଓ ଶୁଷ୍କ ମାଂସ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ। ଆଶା କରୁଛି ତୁମ ସେନା ଏଠାରେ ଖାଇ ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କରିବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୋଇ, କାଲି ତୁମ ସେନା ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିବା।’ ଏଠି ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଉଁଠା ସର୍ଗ ପଠିତ ହେଉଛି। ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଶୁଣି ବରତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିବେକୀ, ଗୁହାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ମିତ୍ର, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଏକାଏକି ମୋ ସେନାକୁ ଆଦର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।’ ଏପରି କହି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବରତ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଚମକୁଥିବା, ଆଉ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ନିଶାଦପତି ଗୁହାଙ୍କୁ ଆଲୋଚନା କଲେ।