ଅନେକ ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଷମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, "କେବେ ଆମେ ଏହି ମେଘାଭା ଶ୍ୟାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ସାରା ଜଗତର ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବୁ? ସେମାନେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ, କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ହିଁ ଆମର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯିବ, ଯେପରି ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ ।" ଏଭଳି ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହି, ସେମାନେ ପ୍ରେମରେ ଏକାଉଁଠି ହୋଇ, ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ । ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ସାଧାରଣ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଲେ । ସେଠାରେ ରତ୍ନକାର, କୁମ୍ଭକାର, ବୁନ୍ଦାଣିଆ, ଶସ୍ତ୍ରଜୀବୀ, ମୟୂର ଆଳଙ୍କାର ତିଆରି କରୁଥିବା, ଚେର କାଟିବା, କାଠ କାଟିବା, ଗଜଦନ୍ତ କାମ କରୁଥିବା, ଚୁନା ଲାଗାଉଥିବା ଓ ଗନ୍ଧ ଉପାର୍ଜନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଥିଲେ । ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁନାର, କମ୍ବଳ ଧୋଇବା, ସ୍ନାନ ସହାୟକ, ପୋଶାକ ଦେଉଥିବା, ଓଡ଼ିଆ, ଦୂପ ତିଆରି କରୁଥିବା ଓ ମଦ ତିଆରି କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ । ଧୋବୀ, ଦର୍ଜି, ଗ୍ରାମ ଓ ଗଞ୍ଜାମ ଲୋକ, ନଟ-ନଟୀ, ଓ ନୌକା ଚଳାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଥିଲେ । ହଜାର-ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ରଖନ୍ତି, ସଦାଚାର ଓ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ, ବରତଙ୍କ ସହ ଗାଈ ଓ ରଥ ନେଇ ଯାଉଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ଓଷ୍ଟ୍ରା, ଚମକୁଥିବା ତମ୍ବା ପରି ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଯାନରେ ବରତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଅନୁସରଣରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସରେ, ଭାଇପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ କୈକେୟୀପୁତ୍ର ବରତଙ୍କୁ ନେଇ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଚାଲିଥିଲେ । ଚାରିପାଖି ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି ସେମାନେ ଶୃଙ୍ଗବେରପୁର ନିକଟର ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ସ୍ନେହୀ ଓ ବୀର ଗୁହା, ତାଙ୍କର ଜନମାନ୍ୟ ସହିତ, ସେଉଁଠି ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବରତଙ୍କ ସେନା ରଥ ଓ ଅସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜିତ ଥିଲା, ସେଠାରେ ସେମାନେ ବିରାମ ନେଲେ । ଏପରି ଏକ ବିଶାଳ ସେନା ଓ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦେଖି ବରତ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନୋଁକୁ କହିଲେ, "ମୋ ସେନାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ସାଜାଇ ଦିଅ; ଆମେ ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, କାଲି ଏହି ମହାନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା । ଏବେ ମୁଁ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ଜଳ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ ।" ବରତଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନମ୍ରତାରେ "ଯଥାଜ୍ଞା" କହି, ସେନାକୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱ ଦଳ ସହିତ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ । ଏଭଳି ଶୋଭାମୟ ସେନାକୁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ବରତ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଅଠାଉଁଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା । ଏଠାରୁ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଏହି ସେନା ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶିବିର କରିଛି । ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ତାଙ୍କ ସ୍ବଜନଙ୍କୁ ତଡ଼ନ୍ତ କହିଲେ, "ଏହି ବିଶାଳ ସେନା ସାଗର ପରି ଚମକୁଛି, ଏହାର ଶେଷ କେଉଁଠି ଅଛି ମୁଁ ବୁଝିପାରୁ ନାହିଁ । ନିଶ୍ଚୟ, ବରତ ନିଜ ରଥରେ କୋବିଦାର ଚିହ୍ନ ବାନ୍ଧି, ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ସେ ନିଷାଦମାନୋଁକୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ କିମ୍ବା ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସିପାରନ୍ତି; କିମ୍ବା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଏ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ବରତ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସିପାରନ୍ତି । ରାମ ମୋ ପ୍ରଭୁ ଓ ବନ୍ଧୁ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ସେମାନେ ଏଠି ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସଜାଗ ରୁହନ୍ତୁ ।" "ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଷାଦମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତଟରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଏଠାରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ପାଞ୍ଚ ଶତ boatmen, ଯୁବା ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ପ୍ରତି ଶତ ନିମିତ୍ତେ ଏକ ଶତ ନୌକା ସହ ତତ୍ପର ରୁହନ୍ତୁ । ବରତ ଯଦି ଏଠି ରାମ ସହ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ, ତେବେ ଏହି ସେନା ଆଜି ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ।" ଏପରି କହି, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ନେଇ ଗୁହା, ନିଷାଦମାନୋଁକ ଅଧିପତି, ବରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଉଥିଲେ । ଗୁହାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଅନୁଭବୀ ଓ ନିତିଜ୍ଞ ସାରଥି ସୁମନ୍ତ୍ର, ବରତଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, "ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଗୁହା, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିଚିତ, ବନ୍ୟଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ିଆ ବୟସ୍କ, ତୁମ ଭାଇ ରାମଙ୍କ ସ୍ନେହୀ । ତେଣୁ ଗୁହାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣନ୍ତି ।" ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି ବରତ କହିଲେ, "ଗୁହା ମୋ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସନ୍ତୁ ।" ଅନୁମତି ପାଇ ଗୁହା ଖୁସି ହେଇ, ତାଙ୍କ ଜନମାନ୍ୟ ସହ ବରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ନମ୍ରତାରେ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, "ଏଠି ଏକ ବସତି ଅଛି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ବିଞ୍ଚିତ ହେଇଛୁ; ଆମେ ତୁମକୁ ସୂଚନା ଦେଉଛୁ—ତୁମେ ତୁମ ଦାସମାନୋଁ ମଧ୍ୟରେ ରୁହ । ଏଠାରେ ନିଷାଦମାନେ କନ୍ଦମୂଳ ଫଳ, ତରଳ ଓ ଶୁଷ୍କ ମାଂସ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଛନ୍ତି । ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ତୁମ ସେନା ଏଠି ଖାଇ ଏ ରାତି ଅତିବାହିତ କରନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା ପରେ, ଆସନ୍ତାକାଲି ତୁମେ ତୁମ ସେନା ସହ ଯାଉ ।" ଏପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶୀତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଲା ।