ଭାରତ, ମହାନ ରାଜପୁତ୍ର, ଏକ ଲକ୍ଷ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି, ସଜିଧଜି ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହେଲେ। କୈକେୟୀ, ସୁମିତ୍ରା ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୌଶଲ୍ୟା, ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପ୍ରସ୍ତାବରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ, ଚମକୁଥିବା ରଥରେ ବସି ଯାତ୍ରା କଲେ। ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ସଭ୍ୟମାନେ ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉତ୍ସାହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ବହୁତ ଆଶାରେ ଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଆପଣାପାଇଁ ପଚାରୁଥିଲେ—କେବେ ଆମେ ଏଇ ମେଘ ମାନ୍ୟ ରଙ୍ଗର, ବଳଶାଳୀ, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ୍, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂରକର୍ତ୍ତା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁ? କାରଣ ରାଘବଙ୍କୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଭାବୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେଯିବ, ଯେପରି ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ଏଭଳି କଥା ହସିହସି କହି, ଶୁଭ କଥା ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରି, ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଏକାପରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସାଧାରଣ ନାଗରିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଏକଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ବୃହତ୍ ଯାତ୍ରାରେ ରତ୍ନକାର, କୁଶଳ କୁମ୍ଭକାର, ବୁନକାର, ଶସ୍ତ୍ର ଜୀବୀ, ମୟୂର ଆଳଙ୍କାର ତିଆରି କରୁଥିବା ଲୋକ, କାଠ କାଟିବା ଓ ଖୋଦିବା କାରିଗର, ହସ୍ତଦନ୍ତ ଶିଳ୍ପୀ, ଚୁନା ଲାଗୁଥିବା ମଜୁର, ଓ ଗନ୍ଧ ବେପାରୀ ମଧ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାରିଗର, କମ୍ବଳ ଧୋଇବା ଲୋକ, ସ୍ନାନ ସାହାୟକ, ପୋଷାକ ପରିଧାନ କରାଇବା ଲୋକ, ବୈଦ୍ୟ, ଧୂପ ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ମଦ ତିଆରି କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଳରେ ଥିଲେ। ଧୋବୀ, ଦର୍ଜି, ଗ୍ରାମ ଓ ଗଞ୍ଜ ଲୋକ, ନାଟକିୟ ନଟ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ନୌକା ଚାଳକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଅଂଶ ନେଲେ। ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଗାୟ ଓ ରଥ ସହିତ ଭାରତଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ଚମକୁଥିବା ତମ୍ବା ଗହନା ପିନ୍ଧି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଯାନରେ ଭାରତଙ୍କ ପଛରେ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଶିସ୍ଟ ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲେ। ସେହି ଅନେକ ଦଳର ଅନେକ ସେନା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ, କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିଲେ, ଯିଏ ଭାଇ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ରଥ, ଯାନ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ସେମାନେ ଶୃଙ୍ଗେବେରପୁର ନିକଟରେ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ପହଁଚିଲେ। ସେଠାରେ ରାମଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ବୀର ଗୁହା, ତାଙ୍କର ଜନସମୂହ ସହ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରଥ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଏହି ସେନା ଭାରତଙ୍କ ସହ ଅବସ୍ଥାନ କଲା। ଏପରି ଏତେ ବୃହତ୍ ସେନା ଓ ଶୁଭ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦେଖି, ଭାରତ କୁଶଳ ଅଭିଭାଷଣ କରି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ସେନାକୁ ଯଥାଯଥା ସ୍ଥାନରେ ଶିବିର କରାଅ; ଆମେ ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଆସନ୍ତାକାଲି ଏହି ବିଶାଳ ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବା। ଏବେ ମୁଁ ମୋ ପିତା ବିଦ୍ୟମାନ ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ଯାଇ ଜଳ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ।" ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ 'ଯଥାସ୍ଥିତ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ସେନାକୁ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ଦଳରେ ଯଥାଯଥା ଶିବିର କରାଇଲେ। ସେହିପରି ସୁଶୋଭିତ ଏହି ସେନାକୁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶିବିର କରାଇ, ଭାରତ ରାମଙ୍କ ଫେରିବା ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏହା ଚଉଉଁଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସେନା ଶିବିର ଦେଖି ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା ତାଙ୍କ ଜନସମୂହକୁ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ—"ଏହି ବିଶାଳ ସେନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଚମକୁଛି; ବହୁତ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶେଷ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ଭାରତ ନିଜେ, ତାଙ୍କ ରଥରେ କୋବିଦାର ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଧ୍ୱଜ ସହ, ଏଠାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ନିଷାଦମାନେ ଆମକୁ ବନ୍ଧିବାକୁ ନାହିଁଲେ ମାରିଦେବେ; କିମ୍ବା, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟ ରୁ ବନବାସ ଦିଆଯାଇଥିଲା— ଏପରି କୈକେୟୀପୁତ୍ର ଭାରତ ଦୁର୍ଲଭ ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆସିପାରନ୍ତି। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ମୋର ପ୍ରଭୁ ଓ ବନ୍ଧୁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ। ଗଙ୍ଗା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିଷାଦମାନେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, ମାଂସ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବିକା ଚାଳନ୍ତୁ। ପଞ୍ଚଶତ ଯୁବା ନୌକାଚାଳକ, ସ୍ତ୍ରୀଶକ୍ତି ସହ, ପ୍ରତି ଶତ ନୌକା ପାଇଁ ଏକ ଦଳ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଭାରତ ଏଠାରେ ରାମ ସହ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଶୁଭ ସେନା ଆଜି ଗଙ୍ଗା ଅତିକ୍ରମ କରିବ।" ଏପରି କହି, ମାଛ, ମାଂସ ଓ ମଧୁ ଉପହାର ସହିତ ଗୁହା, ନିଷାଦମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଭାରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନୈତିକ ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥଚାଳକ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଏହି ଗୁହା, ଏକ ହଜାର ଜନସମେତ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୟସ୍କ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ବନ୍ଧୁ। ଏହି ନିଷାଦପତି ଗୁହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖୁନ୍ତୁ; ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣନ୍ତି।" ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ— "ଗୁହା ମୋତେ ଦେଖୁନ୍ତୁ।" ଅନୁମତି ମିଳି, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ତାଙ୍କର ଜନସମୂହ ସହିତ, ଗୁହା ଭାରତଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ସମ୍ମାନ ସହ କହିଲେ— "ଏଠା ଏକ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅବିବେକରେ ପଡ଼ିଛୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅବଗତ କରୁଛୁ— ଆପଣ ନିଜ ସେବକ ମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ରୁହନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ନିଷାଦମାନେ ଆଣିଥିବା କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ, ତାଜା ଓ ଶୁଖିଲା ମାଂସ, ଏବଂ ବନର ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି।