ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ତଥା ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟସ୍ରୀ ଏବେ ଜଳରେ ଚାଲୁଥିବା ଏକ ନାଉ ପରି ଦିଗବିହୀନ ଭାବରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି । ଏହି ଦୁଃଖର ସମୟରେ, ଆମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷକ ରାମଙ୍କୁ, ମୋର ମାଆଁ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ପଥ ଛାଡ଼ି, ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ଭରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ ଭରତ ଶୋକାକୁଳ ହେଇ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ରାଜଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜ୍ୟର ସଭାଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ମୃଦୁତ୍ୱ ଏବଂ ରତ୍ନମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଚମକୁଥିବା ଏକ କଳା-ମୃଦ୍ଧା ମଞ୍ଚ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଦବିଦ୍ ମୁନି ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଚକିରେ ବସି, ଦୂତମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: “ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଶୂରବୀର, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନେଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆଣ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଭରତ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ ।” ଏହି ଆଦେଶରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ଚାରିପଟେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ଭୀର ହୋଇ ଆସୁଛନ୍ତି । ଭରତ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ନେହ ଓ ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଭା ଏପରି ଶୋଭା ପେଲା, ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଜଳାଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଳଚରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ତାହାର କୂଳ ମଣି, ଶଙ୍ଖ ଓ ଗୋଟିକା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ; ଏହି ସଭା ଆଗରୁ ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଯେପରି ଶୋଭିତ ହୁଏଥିଲା, ସେପରି ଏବେ ଭି ହେଲା । ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବିରାଟ ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଭରତ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ସଭାଗୃହକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ମହାନ ଲୋକେ ଭରିଥିଲେ, ଏହା ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାତି ପରି ଦିଶୁଥିଲା । ବୃଦ୍ଧମାନେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ସଭା ମେଘ ହଟିଯାଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା । ଏହି ସଭା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମଧୁର ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକର ସ୍ମୃତି ଦେଉଥିଲା । ସମସ୍ତ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ବସିଯାଇଲେ, ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ମୃଦୁ କଥାରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ବାଲକ, ତୁମର ପିତା ଦଶରଥ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତୁମକୁ ଏହି ସମୃଦ୍ଧିମୟ ପୃଥିବୀ ଦେଇ । ରାମ, ତଥ୍ୟ ଓ ଧୃତିରେ ଦୃଢ଼, ଧର୍ମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତୃଆଜ୍ଞା କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର କେବେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ । ଏବେ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ନିର୍ମଳ, ତୁମ ପିତା ଓ ଭାଇ ତୁମକୁ ଏହା ଦେଇଛନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଏହା ଭୋଗ କର, ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର । ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ସମୁଦ୍ରସୀମାର ଦୂର ଦେଶର ଲୋକମାନେ ତୁମ ପାଇଁ ରତ୍ନ ଓ ଧନ ଆଣନ୍ତୁ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମପରାୟଣ ଭରତ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲା, ଏବଂ ତିନି ନୀତିର ଆଶା କଲେ । ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁଦ୍ୱାରା ରୁନା ହେଉଥିଲା, ଗୋସାର ଛୁଆର କୁହୁକୁହା ସ୍ବର ପରି ମୃଦୁ ହେଲା; ସେ ସଭାମଧ୍ୟରେ ବିଳାପ କରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରତିବାଦ କଲେ: “ଏପରି ଶିଷ୍ଟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଧର୍ମପରାୟଣ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶିଳ୍ପୀ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରାଜ୍ୟ କିଏ ନେବ? ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୁଁ କେମିତି ରାଜ୍ୟ ଉପହରଣ କରିପାରିବି? ରାଜ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଦୁହେଁ ରାମଙ୍କର; ଏଠାରେ ଆପଣ ଧର୍ମ କଥା କହିବା ଉଚିତ । ରାମ, ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ଦିଲୀପ ଓ ନହୁଷ ସମାନ, ତିନି ଦଶରଥଙ୍କ ପରି ରାଜ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ । ଯଦି ମୁଁ ଏପରି ଅଧର୍ମ କରିବି, ଏହା ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ଅନୁଚିତ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଉନଥିବା ଏହି ପାପ କରିବି, ତେବେ ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର କଳଙ୍କ ହେଇଯିବି । ମୋ ମାଆଁ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି ତାହାକୁ ମୁଁ ମାନିନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ହାତ ଜୋଡି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ରାମଙ୍କୁ ଶିର ନମାଏ । ମୁଁ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରିବି, ସେ ରାଜା ଓ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ରାଘବ ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କୁ ଧାରଣ କଲେ । ଭରତ କହିଲେ: “ଯଦି ମୁଁ ମୋର ଭାଇଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ନେଇଆସିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ରହିଯିବି । ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ, ବୃଦ୍ଧ, ସଜ୍ଜନ ଓ ନୀତିମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ତାଙ୍କୁ ନେଇଆସିବି । ମୁଁ ଆଗରୁ ସବୁ କାରିଗର, ରାସ୍ତା ସଫା କରିବା ଲୋକ ଓ ରକ୍ଷକମାନେ ଆଗକୁ ପଠାଇଦେଉଛି; ଏହି ଯାତ୍ରା ମୋତେ ଖୁସି ଦେଉଛି ।” ଏପରି କହି, ଭାଇପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭରତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଉଠ, ମୋ ଆଦେଶରେ ତୁରନ୍ତ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କର ଓ ସେନା ଚାଲିବା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।” ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ସମସ୍ତ କାମ ଠିକ୍ ଭାବେ କରିଦେଲେ । ରାଘବଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରା ଆଦେଶ ମିଳିଲା ବୋଲି ଶୁଣି, ପ୍ରଜା, ସେନାପତି ଓ ସେନା ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ଏହି ଖବର ଘରେ ଘରେ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ପତିମାନଙ୍କୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ । ତେଜସ୍ୱୀ ଘୋଡ଼ା, ବଳିୟା ଶଣ୍ଢ ଓ ଦ୍ରୁତ ରଥ ଦ୍ୱାରା ସେନାପତିମାନେ ଏବଂ ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଳାଉଥିଲେ । ଏଭଳି ସେନା ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଭରତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋର ରଥ ଶୀଘ୍ର ଆଣ ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ପାଇ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥ ଆଣି, ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।