ଏହି ଉତ୍ତମ ଗାଥାର ଏକାଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ମହାନ୍ତି ମହାକାବ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଘଟଣାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଶୁଭ ରାତିରେ, ବାର୍ଦ୍ଧମାନ ବରତଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଗୀତରେ ଗାୟକମାନେ ଶୁଭକାମନା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ସୁର୍ଣ୍ଣମୟ କାନ୍ତାରେ ଶୋଭିତ ଘଣ୍ଟା ଝଙ୍କାରି ଉଠିଲା, ଶତ ଶଂଖ ଧ୍ବନି ହେଲା, ଓ ଅନେକ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରର ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ସ୍ୱର ମିଶି ଆକାଶକୁ ମଣିଷର ଅନ୍ତର ଭରିଦେଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟରେ ବରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଆଉ ଗଭୀର ହେଉଥିଲା, କାରଣ ସେ ମନରେ ବିରାହ ଓ ଶୋକରେ ଦୀନ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଧ୍ୱନିକୁ ବନ୍ଦ କରି, ବରତ ଜାଗି ଉଠିଲେ ଓ କହିଲେ—"ମୁଁ ରାଜା ନୁହେଁ," ଏହି କଥା ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ କହିଲେ—"ଶତୃଘ୍ନ, ଦେଖ, ମୋ ମାତା କୈକେୟୀ କିପରି ଜନତାଙ୍କୁ ବିପଦରେ ପକାଇଛନ୍ତି! ରାଜା ଦଶରଥ ମୋତେ ଶୋକରେ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଉଚ୍ଚାତ୍ମା ରାଜ୍ୟସ୍ରୀ ଏବେ ନିୟମ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ବିହୀନ ନୌକା ପରି ଜଳ ଉପରେ ଭାସୁଛି। ଆମ ରକ୍ଷକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ମାତା ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେରଣ କରିଛନ୍ତି।" ବରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଶୁଣି ଓ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦେଖି ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ। ବରତ ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବସିଷ୍ଠ ମହାରାଜ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଦରବାର ମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଶୋଭାମୟ, ମୃଦୁତ୍ୱ ଦେଇ ଚିକ୍କଣ ମାଟିରେ ତିଆରି, ମଣିମୁକ୍ତା ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଦେବମଣ୍ଡପ ସୁଧର୍ମା ସଦୃଶ ଦରବାର ହଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ସେବକ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି, ସମସ୍ତ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, ସୁନାର ସିଂହାସନରେ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ବସି ଦୂତମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—"ଦ୍ରୁତ ଏଠିକୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯୋଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଓ ଜନପ୍ରଭୁମାନେକୁ ଆଣ; ଆମେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଶତୃଘ୍ନ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବରତ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଣ।" ଏହି ଆଦେଶ ମିଳିବା ସହିତ, ଅନେକ ଲୋକ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ଦରବାରକୁ ଆସି, ଏକ ବିପୁଳ କୋଳାହଳ ହେଲା। ବରତ ଦରବାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରନ୍ତି, ସେପରି ସ୍ୱାଗତ କଲେ; ଯେପରି ଦଶରଥଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ କରାଯାଇଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ବରତ ଦେଇ ଦରବାର ଏପରି ଶୋଭା ପାଇଲା, ଯେପରି ଏକ ଶାନ୍ତ ଜଳାଶୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ, ମଣିମୁକ୍ତା, ଶଙ୍ଖ ଓ କଙ୍କଣରେ ଶୋଭିତ ତୀର ଦେଇ ଅତି ମାନ୍ୟ ହୁଏ—ଏହି ଶୋଭା ପୂର୍ବେ ଦଶରଥ ଦେଇ ଥିଲା। ଏଠାରୁ ଅସୀତିଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବରତ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଦରବାର ମଣ୍ଡପ ବୟସ୍କ ଓ ଗୁଣବାନ୍ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଆକାଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ବୟସ୍କମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିବା ପରେ, ମଣ୍ଡପ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ବାଦଳ ହଟିଯିବା ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଏହି ଶୋଭାମୟ ଦରବାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେଇ ଏପରି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ମେଘ ହଟିଲାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଇ ରାତି ଶୋଭିତ। ସମସ୍ତ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଧାନ ପୌରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ମୃଦୁ କଥାରେ ବରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପୁତ୍ର, ରାଜା ଦଶରଥ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ତୁମକୁ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ ପୃଥିବୀ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଛାଡ଼ିଲେନି; ଯେପରି ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଆଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରେନି, ସେପରି ତିନି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଅବିଚଳିତ। ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବେ ତୁମକୁ ତୁମ ପିତା ଓ ଭାଇ ଦେଇଛନ୍ତି; ତୁମ ବନ୍ଧୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଏହା ଭୋଗ କର ଓ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ କର। ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ସମୁଦ୍ରସୀମା ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତୁମ ପାଖରେ ଧନ-ରତ୍ନ ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ବରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ମନ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସୂତିରେ ମନ ଲାଗିଲା। ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ଅଟକିଗଲା, ହନ୍ସଶାବକ ପରି ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ସେ ଦରବାର ମଧ୍ୟରେ ବିଳାପ କରି, ପୌରୋହିତଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ବ କଲେ—"ଏପରି ଶିଷ୍ଟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏହି ରାଜ୍ୟ କିଏ ନେବ? ମୋତେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କିପରି ଉପଯୁକ୍ତ? ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ ମୁଁ କିପରି ରାଜ୍ୟ ହରଣ କରିବି? ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ମୁଁ—ଦୁହେଁ ରାମଙ୍କର; ଏଠାରେ ଆପଣ ନ୍ୟାୟ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଦିଲୀପ ଓ ନହୁଷ ସମାନ; ଯେପରି ଦଶରଥ ଉପଯୁକ୍ତ ଥିଲେ, ସେପରି ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।" "ମୁଁ ଯଦି ଏପରି ପାପ କରିବି, ଏହା ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ଲାଗି ଅନୁଚିତ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ନାମିଳିବା ଦୋଷ; ତେବେ ମୁଁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳକୁ ଲଜ୍ଜିତ କରିଦେବି। ମୋ ମାତା ଯେ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାକୁ ମନେ ରଖେନି; ଏଠାରେ ମୁଁ ହାତ ଜୋଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ବନେ ବସୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଶିର ନମାଏ। ମୁଁ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବି; ସେ ରାଜା ଓ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ରାଘବ ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।" ବରତଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦରବାରୀ ଅନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ରାମଙ୍କୁ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହିଲା। ବରତ କହିଲେ—"ମୁଁ ଯଦି ମୋ ମହାନ୍ ଭାଇଙ୍କୁ ବନରୁ ଆଣିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ବନରେ ରହିଯିବି। ବଡ଼, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଶିଳ୍ପଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଆସିବି।" "ମୁଁ ଆଗରେ ସମସ୍ତ ତାରୁଣ୍ୟ, ପଥଖୋଳା, ଓ ପାହାରାଦାରମାନେ ପଠାଇଛି; ଏହି ଯାତ୍ରା ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।