ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ଦଶରଥ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦାନଶୀଳ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିରେ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତିନି ରାଣୀ—କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତା ଓ କୈକେୟୀ—ଲଜ୍ଜା, ଶ୍ରୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହିବେଳେ ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରି କହିଲେ, “ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦୟାକରି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନିଅ। ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ଆସ, କାରଣ ଏହି ଲୋକର ମହା ବିପଦ ରାବଣଙ୍କୁ ତୁମେ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ପଡିବ। ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ତାହାର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ରାବଣ। ଦେବମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ଅହଙ୍କାରରେ ମତ୍ତ। ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନନ୍ଦନ କାନନରେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦୟତାରେ ପୀଡିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁର୍ଜନ ରାବଣଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ। ଏଇଠି ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷମାନେ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି; ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ ବିଷ୍ଣୁ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ତୁମେ। ଏହିପରି ଦେବମାନେ ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ, ସେ ଦେବତାମାନେ ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ମନ ଦେଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଙ୍ଗୀକୃତ, ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଓ ଅମରମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭୟ ଛାଡନ୍ତୁ, ଆପଣମାନେ ଶୁଭ ହୁଅନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୁଁ ରାବଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ନାତି, ମନ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବି। ଏହି ଦେବମୁନିମାନେ ଭୟର କାରଣ ହୋଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରି, ମୁଁ ଏହି ମଣିଷ ଲୋକରେ ଦଶ ହଜାର ଏବଂ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ବସିବି। ଏହି ସମୟ ଯାଏଁ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା କରିବି।” ଏପରି ଦେବମାନେ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନ କରି, ସ୍ୱୟଂବଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ତାପରେ ଚକ୍ଷୁରେ ପଦ୍ମସମ ବିଷ୍ଣୁ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଯଂ ଜନ୍ମସ୍ଥଳ ଚିନ୍ତା କରି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଏବେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତା ଭାବେ ବାଛିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତା, ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରୁଦ୍ର ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଅତି ଅହଙ୍କାରୀ, ଉତ୍ତେଜିତ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା, ତାପସମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଏହି ରାବଣଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କର, ହେ ତାପସମାନଙ୍କ ରକ୍ଷକ। ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା, ବନ୍ଧୁ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଅ।” ଏହିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବା ପରେ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତଥାପି ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧୁର କଥାରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦେବମାନେ, ସେଇ ରାକ୍ଷସପତି ରାବଣଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ କ’ଣ ଉପାୟ ଅଛି? କିପରି ମୁଁ ତା’କୁ ମାରିପାରିବି?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମଣିଷ ରୂପ ଧାରଣ କରି ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କର। କାରଣ ସେ ଦୁର୍ଜନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାପସ୍ୟା କରିବା ଫଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ତା’କୁ ଏହି ବର ଦେଇଥିଲେ ଯେ, ମଣିଷ ଛାଡି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ତା’କୁ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାବଣ ଏହି ବର ନେବା ବେଳେ ମଣିଷଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିଥିଲା, ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କର ଅହଙ୍କାର ଅଧିକ ହେଲା। ସେ ଏବେ ତିନି ଲୋକ ଧ୍ଵଂସ କରେ, ନାରୀମାନେକୁ ଅପହରଣ କରେ; ଏହିପରି ହେଲେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ମଣିଷ ହସ୍ତରେ ଲିଖାଯାଇଛି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ପିତା ଭାବେ ଚୟନ କରିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଦଶରଥ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ, ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହିବେଳେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ଏକ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ବିରାଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଳବାନ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଲାଲ ପୋଷାକ, ଲାଲ ମୁଁହ, ଡମ୍ରୁ ଭଳି ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦାଢ଼ି ଓ ଶରୀରର ଲୋମ ଚମତ୍କାର ଅରୁଣ ରଙ୍ଗର, ଚୁଲ ଅତି ଶୋଭାମୟ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ, ଦିବ୍ୟ ଆଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଉଚ୍ଚ, ସିଂହ ଭଳି ଶୌର୍ୟବାନ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ଦୀପ୍ତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ହାତରେ ଚାନ୍ଦି ତଳ ଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଧରିଥିଲେ। ଏହି ପାତ୍ର ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ପାୟସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେ ଏହାକୁ ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ପରି ଛାତିକୁ ଲାଗେଇ ଧରିଥିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ। ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?” ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଆପଣ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପାୟସ ପାଇଛନ୍ତି। ଏହି ପାୟସ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି, ଏହା ପୁତ୍ରଦାୟକ, ଶୁଭ ଓ ଆୟୁର୍ବୃଦ୍ଧିକାରୀ। ଏହି ପାୟସ ଆପଣଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ରାଣୀମାନେକୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ସେମାନେ ଏହା ଭୋଜନ କଲେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁଅ ମିଳିବେ, ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି।” ଦଶରଥ ଖୁସି ହୋଇ ଶିର ନମାଇ ସେହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ପାୟସ ପାଇ ଦଶରଥ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏକ ଦରିଦ୍ର ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଧନ ଲାଗିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହି ଚମତ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଦେବତାଞ୍ଜଲି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶରଦ ଆକାଶ ପରି ଆନନ୍ଦ ଆଲୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲା।