ସେଇ ଦୃଶ୍ୟ ଅତି ଚମତ୍କାର ଥିଲା—ଏକ ସହର, ଯାହା ଚାରିପାଖରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଚାଳ ଦେଇ ପାଲି ଉଠିଥିଲା, ମାନେ ଏହାର ଦୁର୍ଗ ଭିତରେ ବିଶାଳ ଭାଗରେ ବାଳି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ର ପୋଷ୍ଟ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଦ୍ୱାରପାଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ଏହି ସହରର ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସହରର ମଧ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲା ପାଳି ପାଳି ରାଜପ୍ରାସାଦ, ଦୁର୍ଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଖିବାକୁ ବନ୍ଧିଥିଲା ଧ୍ୱଜାଦିରେ ସଜିଥିଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ଏବଂ ଭଲ ନିର୍ମିତ ରାସ୍ତା ଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ତାଳ ତଳ ଉପରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ମନେ ଏହା ଆକାଶରେ ତେରି ଯାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ସେଇ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ସହର ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ଶୀତଳ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥିଲା, ଏଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ତାରାରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ଭଳି, ରାଜପଥ ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ନିପୁଣ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ମନୋହର। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଉଁଅଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ଶୁଭ ରାତିରେ, ଗାୟକ ଏବଂ ବାଦକମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଶୁଭ ବାଣୀ ଏବଂ ଶୁଭ ଗୀତରେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ସୁନା ଧାର ଦିଆଯାଇଥିବା ଘଣ୍ଟା ମାନେ ବାଜିଥିଲା, ଶତ ଶଙ୍ଖ ତାଳି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ନିମ୍ନ ଶବ୍ଦ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏହି ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଉତ୍ପାନ୍ନ କରିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇଥିଲେ। ଭରତ ଜାଗି ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ବନ୍ଦ କରି ଘୋଷଣା କଲେ, "ମୁଁ ରାଜା ନୁହେଁ," ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦେଖ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୈକେୟୀ କେତେ ବଡ଼ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି ଜନମାନେଙ୍କୁ; ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, ରାଜା ଦଶରଥ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚଳ ତା'ର ରାଜ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଏବେ ପଥ ହାରିଥିବା ନାଉ ଭଳି ଭୂମି ଉପରେ ଭୂଲି ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି। ଆମ ପ୍ରବଳ ରକ୍ଷକ ରାମ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମା' କୈକେୟୀ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷଣ କରିଛନ୍ତି।" ଭରତ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ଜନମାନେ ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମହାପ୍ରତିଭାଶାଳୀ ଏବଂ ରାଜଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ବଶିଷ୍ଠ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜାଙ୍କ ଶଭାଗୃହ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଶଭାଗୃହ ଚମକାଉଥିଲା, ମାଟିରେ ମାର୍ଜିତ, ମଣି ଏବଂ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ସୁଧର୍ମା ଭଳି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଅନେକ ଉପସ୍ଥିତିକାରୀ ଥିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସୁନାର ରାଜସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକା, ଏବଂ ଦୂତମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—"ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯୋଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ଜନପ୍ରଭୁମାନେଙ୍କୁ ଏଠାରେ ନେଇଆଣ। ଆମେ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ କାମ ରଖିଛୁ।" ଏହି ସହିତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଭରତ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ ଲୋକମାନେକୁ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପରେ ବଡ଼ ହଲାହଲ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀରେ ଆସିଲେ। ଭରତ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଅଭିବାଦନ କରିଥିବା ଭଳି ଅଭିବାଦନ କଲେ, ଯେପରି ଦଶରଥଙ୍କୁ ଏହିପରି ଅଭିବାଦନ ହୋଇଥିଲା। ଶଭା, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏକ ବଡ଼ ଝିଅ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ତୀର ମଣି, ଶଙ୍ଖ ଏବଂ କଣ୍ଟାରେ ଶୋଭିତ, ଯେପରି ଏହା ଦଶରଥଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିରାଜିତ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବିରାସି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭରତ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଶଭାଗୃହକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତମ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବୃଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଲେ, ଶଭା ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି ଭଳି ଚମକିଉଥିଲା। ଶଭା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏକ ଚାନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାତି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସମସ୍ତ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଧାନ ପୂଜାରୀ ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—"ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ରାଜା ଦଶରଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତୁମକୁ ଏହି ଧନ ଏବଂ ଧାନ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି ଦେଇଛନ୍ତି। ରାମ, ନିଶ୍ଚଳ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଧୃଢ଼ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ, ଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି, ଚାନ୍ଦ୍ର ଉଦିତ ହେବା ପରେ ତା'ର ଆଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି।" "ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ଏବେ ଶତ୍ରୁମୁକ୍ତ, ତୁମକୁ ତୁମ ପିତା ଏବଂ ଭାଇ ଦେଇଛନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ କର। ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ଶୁଦ୍ଧ ଦକ୍ଷିଣ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସୀମାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତୁମ ପାଖକୁ ଧନ ଏବଂ ରତ୍ନ ଆଣିବେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ବିଭୋର ହେଲେ, ତା'ର ମନ ଧର୍ମରେ ଲଗିଥିଲା, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ନ୍ୟାୟ ଆଶା କଲେ। ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ମୃଦୁ, ପିଲା ହଂସର ଦ୍ୱନି ଭଳି, ଶଭାଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ବିଲାପ କରି ପ୍ରଧାନ ପୂଜାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିବାଦ କଲେ—"କେଉଁଠି ଏପରି ଏକ ରାମ ଭଳି ଅନୁଶାସନ, ବିଦ୍ୱାନ, ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଛିନିବେ? ମୋ ଭଳି କିଏ ଏପରି କରିପାରିବ?" "ଦଶରଥଙ୍କର ସନ୍ତାନ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଛିନିବା ଅନ୍ୟାୟ ହେବ। ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ମୁଁ ଦୁଇଁ ରାମଙ୍କ; ଏଠାରେ ନ୍ୟାୟ କଥା ଘୋଷଣା କର। ରାମ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଦିଲୀପ ଏବଂ ନହୁଷ ସମାନ, ଦଶରଥଙ୍କ ଭଳି ରାଜ୍ୟର ଅଧିକାରୀ।" "ମୁଁ ଏପରି ପାପ କରିବାକୁ ଚାହେଁନି, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହି କର୍ମ ଏହି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଲୋକଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ଦେଇବ।