ଏହି ସମୟରେ, ଭୂମିକୁ ଚୂନା ଓ ଗୋମୟରେ ଲିପିଥିବା, ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ଗଛମାନେ, ମଦମାତ ଚିଡ଼ିଆମାନଙ୍କର କୁହୁକାର ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିବା ରାସ୍ତାଟି ବହୁତ ଦେଖିବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଗୁଥିଲା। ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିବା ସେହି ସେନାର ମାର୍ଗଟି ଦେବଲୋକକୁ ଯିବା ପଥ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ତାପରେ, ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ମଧୁର ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋହର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚୟନ କଲେ। ମହାନୁଭାବ ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେଉଁ ନବାସ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ଅଲଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟତମ ରତ୍ନ ପରି ଶୋଭା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚୟନ କରି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ନବାସ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେହି ନବାସ ଚାରିପଟେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଟିର ତାଟି ଓ ଚର୍ଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ପୋଲ ପରି ମଜବୁତ ଦଣ୍ଡ ଓ ଶୋଭାମୟ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଥିଲା। ଏଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ରାଜପ୍ରାସାଦ, ଦୁର୍ଗ ଓ ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ପତାକା ଓ ଚଉଡ଼ା ଭଲ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରାସ୍ତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ମହଳର ଶୀର୍ଷ ଭାଗ ଆକାଶରେ ଭସୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହି ନବାସ ସକଳ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ପରି ଅପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗଛମାନେ ଥିଲେ, ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛ ରହିଥିଲା। ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ରାଜପଥ ମଧୁର ଓ ଦକ୍ଷତାରେ ତିଆରି ହୋଇ ଅନୁପାତରେ ଚମକୁଥିଲା। ଏବେ ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାଶୀତିତମ ସର୍ଗର କଥା। ଶୁଭ ରାତିରେ, ବାର୍ଦ୍ଧକ ଓ ଗାୟକମାନେ ଭଲ ଶୁଭାଶୀଷ ଓ ଶୁଭ ସଙ୍ଗୀତରେ ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ସୁନା ଧାରର ଘଣ୍ଟ ରଣ୍ଧନ କରାଯିବା ସହ ଶତ ଶଂଖ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ବଜୁଥିଲା। ସେହି ବିଶାଳ ସଙ୍ଗୀତ ଧ୍ୱନି ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଲା, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଆଉ ଗଭୀର କରିଦେଲା। ଏବେ, ଭରତ ଜାଗି ଏହି ଧ୍ୱନି ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ଓ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାଜା ନୁହେଁ," ଏବଂ ଏହି କଥା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କୈକେୟୀ ଲୋକଙ୍କୁ କେତେ ବଡ଼ କ୍ଷତି କରିଛନ୍ତି! ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, ରାଜା ଦଶରଥ ଚଲିଗଲେ। ଧର୍ମ ନିଷ୍ଠ ଏହି ମହାନ ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଏବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା ତରଣୀ ପରି ପାଣିରେ ଭାସୁଛି। ଆମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରକ୍ଷକ ରାମ, ମୋର ମାଆ ଧର୍ମ ପଥ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷଣ କରିଛନ୍ତି।" ଭରତ ଏପରି ଦୁଃଖ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କନ୍ଦିଲେ। ଏହି ଭାବେ ଭରତ ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଜଧର୍ମ ବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଶିଷ୍ଠ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜାଙ୍କ ସଭା ହଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ମୃଦୁ, ମୂଲ୍ୟବାନ ମାଟିରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା, ମଣିମୁକ୍ତା ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ସୁଧର୍ମା ସଭା ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବହୁ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ନେଇଥିବା ହଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବଶିଷ୍ଠ ସୁନା ରଥରେ ବସି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲେ ଓ ଦୂତମାନେ ପାଖକୁ ଡାକି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—"ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯୋଦ୍ଧା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲୋକପ୍ରଧାନମାନେ ଆଣ; ଆମର ଜରୁରୀ କାମ ଅଛି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଭରତ, ଯୁଧାଜିତ୍, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଣ।" ଏହିପରି ଦୂତମାନେ ଚାରିପଟେ ଚାଲିଗଲେ, ଲୋକମାନେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଉପରେ ଏସିଲେ ଓ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା। ଭରତ ପ୍ରବେଶ କରିବାବେଳେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିବାପରି, ଯେପରି ଦଶରଥଙ୍କୁ କରିଥିଲେ, ସେପରି ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ସଭା ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଜଳର ହ୍ରଦ ତାଳ, ଏହାର ପାର୍ଶ୍ୱ ମଣି, ଶଙ୍ଖ ଓ କଙ୍କଣରେ ଶୋଭିତ; ଯେପରି ଏହି ସଭା ଦଶରଥଙ୍କୁ ନେଇ ଚମକୁଥିଲା, ସେପରି ଏବେ ଭରତଙ୍କୁ ନେଇ ଚମକୁଥିଲା। ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ବିରାସିତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭରତ, ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ, ସଭା ହଲକୁ ଦେଖିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଗୁରୁଜନମାନେ ବସିଥିଲେ, ଏହି ହଲ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରରେ ଚକ୍ରାନ୍ତ ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବୃଦ୍ଧମାନେ ଆସି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସିଲେ, ଏହି ହଲ ମେଘ ହଟିଯାଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭରିଥିବା ସେହି ଶୋଭାମୟ ସଭା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏବେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମଜ୍ଞାନୀ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ, ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ବାଲକ, ରାଜା ଦଶରଥ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରି ଏହି ଧରାକୁ ତୁମକୁ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ରାମ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଥିବା, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଆଲୋକ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଏବେ ଦୁଷ୍ଟମୁକ୍ତ, ତୁମ ପିତା ଓ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ଦିଆଯାଇଛି—ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଏହା ଭୋଗ କର, ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ କର। ଉତ୍ତର, ପଶ୍ଚିମ, ଶୁଭ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ସମୁଦ୍ର ସୀମାର ଲୋକମାନେ ତୁମ ପାଖକୁ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ଆଣନ୍ତୁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭସିଥିବା ଭରତଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରିଲା। କନ୍ଦୁଥିବା କଣ୍ଠରେ, ହଂସଶାବକର କୁହୁକାର ପରି ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ, ସଭାର ମଧ୍ୟରେ ସେ ବିଳାପ କରି ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ଭ କଲେ—"ଏମିତି ଶିଷ୍ଟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏ ରାଜ୍ୟ କିଏ ନେବ? ମୋ ପରି କିଏ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କରିପାରିବ? ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ହରଣ କିପରି କରିପାରିବ? ରାଜ୍ୟ ଓ ମୁଁ ଦୁହେଁ ରାମଙ୍କର; ଏଠି ଆପଣ ଧର୍ମ କଣ ତାହା ଘୋଷଣା କରନ୍ତୁ।