ଏହି ଅଂଶରେ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତଙ୍କ ଅଗ୍ରଗତି ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରାସ୍ତା ତିଆରି କରିବାର ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କିଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଜଙ୍ଗଳ ଓ ଆଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଶସ୍ୟ ରେଖା ଭାଙ୍ଗି, ଅସୁବିଧା ସ୍ଥଳ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ। କିଏ ତଳ ଓ ଗଭୀର ଗଡିକୁ ବାଲି ଦେଇ ପୂରିଥିଲେ, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ ତଳସ୍ଥଳକୁ ସମାନ କରିଥିଲେ। ଯାହା ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର, ସେଠି ବାନ୍ଧିଥିଲେ; ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, ସେଠି ଶୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ଯାହା ଭାଙ୍ଗିବା ଦରକାର, ସେଠି ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ। ଅତ୍ୟାଳ୍ପ ସମୟରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଏବଂ ବିଶାଳ ଜଳ ଚ୍ୟାନେଲ ତିଆରି କରିଦେଲେ, ଯାହା ସାଗର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକାଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଆଁ ଖୋଡ଼ି ତା’ପରି ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଚଉକଟ ଦେଇ ସଜାଇଦେଲେ। ରାସ୍ତା ଚଉକଟ ଚୁନା ଦେଇ ପୋତାଯାଇଥିଲା, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିଲା, ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିଁଚିଆଉଥିଲେ, ତା’ପରି ଝଣ୍ଡା ଦେଇ ସଜାଯାଇଥିଲା। ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟି ଦିଅଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଦେଇ ରାସ୍ତା ସଜାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସେନାର ରାସ୍ତା ଶ୍ରୀମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବା ପଥ। ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମଧୁର ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥଳ ଚୟନ କରିଥିଲେ। ଭାରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସେ ଉପନିବେଶ ଅଧିକ ଭୂଷିତ କରିଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଉପନିବେଶ ତରା ମଣି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ ଶୁଭ ତାରା ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚୟନ କରି, ମହାତ୍ମା ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପନିବେଶ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଉପନିବେଶ ବିଶାଳ ବାଲି ଦେଇ ଘିରିଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ର ଭଳି ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ସଜାଯାଇଥିଲା। ରାଜପଥ ରାଜପୌତ୍ର ପାଳି, ମହଳ ଓ ପ୍ରାଚୀର ଦେଇ ଘିରା, ଝଣ୍ଡା ଦେଇ ଭୂଷିତ, ଏବଂ ଚଉଡ଼ା ଭଲ ତିଆରି ରାସ୍ତା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ଅଟାଲିକାର ଉପର ତଳ ଆକାଶରେ ଭାସୁଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର। ସେମାନେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗଛର ଅଟା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଶୀତଳ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳ ରହିଥିଲା, ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଛ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ଦେଇ ଭୂଷିତ ହେଉଥିବା ପରି, ଏହି ରାଜପଥ ଶ୍ରୀମୟ ଏବଂ ନିପୁଣତାରେ ତିଆରି ହୋଇ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଉଁଅଠିଏ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୁଭ ରାତିରେ ଗାୟକ ଓ କବିମାନେ ଭାରତଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥା ଓ ଶୁଭ ଗୀତରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧାର ଦେଇ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଘଣ୍ଟା ମାରାଯାଉଥିଲା, ଶତ ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍ଗାଯାଉଥିଲା, ଓ ତାଳବାଦ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ସ୍ୱରରେ ରବ କରୁଥିଲା। ଏହି ବାଦ୍ୟ ରବ ଆକାଶକୁ ପୂରିଥିଲା, ତଥାପି ଦୁଃଖରେ ଜଳିଥିବା ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିଦେଲା। ଏହାପରେ ଭାରତ ଜାଗି ଏହି ଶବ୍ଦ ବନ୍ଦ କରି, 'ମୁଁ ରାଜା ନୁହଁ' ବୋଲି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କୁହିଲେ। ଭାରତ କହିଲେ, 'ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦେଖ, କୈକେୟୀ କିପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି; ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି, ରାଜା ଦଶରଥ ଚାଲିଗଲେ। ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଏହି ଶ୍ରୀମୟ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ଏବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଶା ନାଉକା ଭଳି ଜଳରେ ଭାସୁଛି। ରାମ, ଆମ ପ୍ରବଳ ରକ୍ଷକ, ମୋ ମାତୃ କୈକେୟୀ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛନ୍ତି।' ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ବିଶିଷ୍ଟ ବାସିଷ୍ଠ, ରାଜଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନାଥଙ୍କ ସଭାଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶ୍ରୀମୟ ମଣି ଓ ରତ୍ନ ଦେଇ ଭୂଷିତ, ସୁଧର୍ମା ସଭା ଭଳି, ଚିକ୍କଣ ମାଟିରେ ତିଆରି ଏହି ଗୃହରେ ବାସିଷ୍ଠ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରତିନିଧି ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବାସିଷ୍ଠ ସୁନା ରାଜସିଂହାସନରେ ବସି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଢାକିଥିଲେ, ଏବଂ ଦୂତମାନେ କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ: 'ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଯୋଧା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଜନପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଆଣ, କାରଣ ଆମର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାମ ଅଛି। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଭାରତ, ଯୁଧାଜିତ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ଆଣ।' ଏହା ପରେ ବଡ଼ ହଳଚଳ ହେଲା, ଲୋକମାନେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀରେ ଆସିଲେ। ଭାରତ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଯେପରି ଉପଚାର କରିଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ଉପଚାର କରିଥିବା ପରି ଉପଚାର କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାରତ ସଭାକୁ ଶୋଭା ଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ହ୍ରଦ ବଡ଼ ଜଳଜନ୍ତୁ, ଶାନ୍ତ ଜଳ ଓ ମଣି, ଶଙ୍ଖ ଓ କଉଡ଼ା ଦେଇ ଭୂଷିତ ତୀରରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଏହି ସଭା ଦଶରଥଙ୍କ ସମୟରେ ଯେପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିରାଟ ଏକାଉଁଅଠିଦୁଇ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଭାରତ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦେଖିଲେ ସଭାଗୃହ ମୁଦ୍ରାବାନ ଜେଷ୍ଠମାନେ ଦେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ଚାନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଆଲୋକ ଦେଇ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଜେଷ୍ଠମାନେ ଅନୁକ୍ରମରେ ବସିଲେ, ଏହି ଗୃହ ମେଘ ହଟିଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରୀମୟ ସଭା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଚାନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ମେଘ ହଟିଥିବା ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସମସ୍ତ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଏକସାଥି ହେଲେ, ମୁଖ୍ୟ ପୁଜାରୀ ଭାରତଙ୍କୁ ସୁମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: 'ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ରାଜା ଦଶରଥ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ତୁମକୁ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଭୂମି ଦେଇ ଗଲେ। ରାମ, ତଥ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତବ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଉଠିଥିବା ଚାନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଆଲୋକ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଏବେ ନିର୍ବିଘ୍ନ, ତୁମକୁ ପିତା ଓ ଭାଇ ଦେଇଛନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଏହାର ଉପଭୋଗ କର, ଏବଂ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କର।