ମନ୍ଥରା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ହିଂସାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଅତି ଦୟନୀୟ ଭାବରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭାରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀ, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆଣି, ଏକ ଭୟଭୀତ ପକ୍ଷୀ ପରି ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚିଟିଯାଇଥିବା ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଠିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତେ ରାଜସଭାର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାନ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ, ଜେଉଁଠି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରିଛନ୍ତି। ବଳବାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏବେ ରାଜ୍ୟ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ଅଛି, ଏହି ସମୟରେ ଆପଣ, ମହାନ ବିଖ୍ୟାତ ପ୍ରିନ୍ସ, ଆମ ରାଜା ହେବା ଦରକାର। ରାଜ୍ୟର ଲୋକ ଓ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏହି ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମ ବଂଶରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ; ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଏପରି କଥା କହିବେ ନାହିଁ। ରାମ ଆମର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ସେ ଭୂମିର ରାଜା ହେବେ; ମୁଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ବନରେ ବାସ କରିବି। ଏକ ବିଶାଳ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ, ମୁଁ ନିଜେ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିବି। ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ଆମ ସାଙ୍ଗରେ ନିଆଯିବ; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବି। ସେଠାରେ ଯଥାଯଥ ରୀତିରେ ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିବି, ଯେପରି ହୋମରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣାଯାଏ। ମୁଁ ମୋର ମାଆଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ କଠିନ ବନରେ ବାସ କରିବି, ରାମ ରାଜ୍ୟ କରିବେ। ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସମତଳ କିମ୍ବା ଅସମତଳ ରାସ୍ତା ତିଆରି କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଚାଲିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେନା ରକ୍ଷା କରିବେ।" ଏପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଭାରତ କହିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭଲ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଏପରି ଉତ୍ତମ ଭାବନା ନେଇ ଆପଣ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଥାଉନ୍ତୁ।" ଏହି ଅତିଶୟ ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ଝରିପଡ଼ିଲା। ଏହା ଦେଖି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, "ଶିଳ୍ପୀ ଓ ସେନା ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ରାସ୍ତା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।" ଏହିପରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅସିଏଁ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ ଭୂମିରେ ଦକ୍ଷ, ମାପ ଓ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶ୍ରମିକ, ଇଞ୍ଜିନିୟର ଏବଂ ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ସେଥିରେ ଆଉ ଅଧିକାରୀ, ଯନ୍ତ୍ରଚାଳନାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କଠମିସ୍ତ୍ରୀ, ରାସ୍ତା ତିଆରି କରୁଥିବା ଏବଂ ଗଛ କାଟୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଥିଲେ। ଭଲ କୁଆଁ ଖୋଦୁଥିବା, ଚୁନା ଲଗାଉଥିବା, ବାଁଶ କାମ କରୁଥିବା ଓ ମାପ ନେବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ଏହି ବିଶାଳ ଜନସମୂହ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଚନ୍ଦ୍ରାବଳି ସମୁଦ୍ର ପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଥିଲେ। ନିଜ ନିଜ କାମ ଧରି, ରାସ୍ତା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଲତା, ଜ୍ଵାର, ଝାଡ଼, ପାହାଡ଼ ଓ ଗଛ କାଟି ରାସ୍ତା ସଫା କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ଗଛ ନଥିଲା, ସେଠାରେ ଗଛ ଲଗାଉଥିଲେ; କେଉଁଠି ଅଧିକ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଆଉ ଲୋକମାନେ କାଟି ଦେଉଥିଲେ। କେହି ଘନ ନଳ ଓ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥଳ ସଫା କରୁଥିଲେ, କେହି କୁଆଁ ଓ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ବାଲି ଭରି ଦେଉଥିଲେ, କେହି ତଳସ୍ଥଳ ସମତଳ କରୁଥିଲେ। ଯାହା ବାନ୍ଧିବା ଦରକାର, ବାନ୍ଧିଲେ; ଯାହା ଖୋଲିବା ଦରକାର, ଖୋଲିଲେ; ଯାହା ସଫା କରିବା ଦରକାର, ସଫା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅତି କମ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର ସମାନ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଜଳାଧାରା ତିଆରି ହେଲା। ଶୁଷ୍କ ସ୍ଥଳରେ ଅତି ଉତ୍ତମ କୁଆଁ ଖୋଦା ହେଲା, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ମଞ୍ଚ ଲାଗିଥିଲା। ଚୁନା ଲଗାଉଥିବା ମାଟି, ଫୁଲିଥିବା ଗଛ, ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀର ଡାକ, ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ପଥ ଅତି ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ସେନାର ରାସ୍ତା ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଧିକାରୀମାନେ ଆଦେଶାନୁସାରେ ମଧୁର ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ବାଛିଲେ। ଭଲ ଭଲ ଅଳଙ୍କାରରେ ଅଭୂଷିତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ, ଭଲ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସମୟ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ଭାରତଙ୍କ ପାଇଁ ନବ ଶିବିର ତିଆରି ହେଲା। ଉଚ୍ଚ ବାଲିରେ ଘେରା ଖାଲି, ଇନ୍ଦ୍ର ମନ୍ଦିର ପରି ଦୃଢ଼ ଖୁଟି, ଭବ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶିବିର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ହେଲା। ଶ୍ରେଣୀଶ୍ରେଣୀ ନିକେତନ, ମହଲ ଓ ପ୍ରାଚୀର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ପତାକା ଶୋଭିତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ସୁନିର୍ମିତ ରାସ୍ତାରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅତି ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।