ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମନ୍ଥରା ଭୟରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଓ କ୍ଷମା ଚାହିଁ, ଦୟାଜନକ ଭାବରେ କନ୍ଦିଲେ। ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ଏହି କୁଭଡ଼ିଆ ମନ୍ଥରାକୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ମା କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ମନ୍ଥରାକୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଏଂଶତମ (୭୯ତମ) ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତେ, ରାଜସଭାର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବଡ଼ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ। ଏହି ରାଜ୍ୟ ଏବେ ଶୂନ୍ୟ ରହିଛି, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ, ଏହି କ୍ଷଣରେ ଆପଣଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରଜା ଓ ବ୍ୟବସାୟୀ ସମୁଦାୟ ଆପଣଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଭରତ, ଏହି ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ଦେଖାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ!” ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭରତ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମ ପରିବାରରେ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳିଥାଏ; ଆପଣମାନେ ମତେ ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ରାମ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ସେଇ ଭୂମଣ୍ଡଳର ରାଜା ହେବେ; ମୁଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନରେ ରହିବି। ଏକ ବିଶାଳ, ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ସେନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ, ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ଆମ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ବନରୁ ଆଣିବି। ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ନେଉଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବି। ସେଠାରେ ଯଥାଯଥ ରୀତିରେ ମହାପୁରୁଷ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣାଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବି। ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କ ନିଜସ୍ୱାର୍ଥ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ କଠିନ ବନରେ ରହିବି, ରାମ ରାଜ୍ୟ କରିବେ। କୁଶଳ କର୍ମକାରମାନେ ସମତଳ ବା ଅସମତଳ ଯେପରି ରାସ୍ତା ହେଉ, ତାହା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ; ଓ ଦୁର୍ଗମ ମାର୍ଗ ଚାଲିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେନାପତିମାନେ ଆମ ସହ ଯିବେ।” ଭରତ ଏପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଧାର କଥା କହିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥାରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଭାଗ୍ୟଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରୁନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ଆପଣ ଏପରି ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବରେ ଭୂମିକୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏହି ଅପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ଏହି କଥାରେ ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ପ୍ରଜା ଓ କର୍ମକୁଶଳ କାରିଗରମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ରାସ୍ତା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଲାଗିପଡ଼ିଛନ୍ତି।” ଏହିଠାରୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅସୀତିତମ (୮୦ତମ) ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏବେ ଭୂମିକୁ ମାପିବା ଓ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ପାରଦର୍ଶୀ, କାମକୁ ନିଷ୍ଠାଭାବରେ କରୁଥିବା, ସାହସୀ ଖୋଦକ ଓ ଯନ୍ତ୍ରପତି ମାନେ ଏଗିଯାଇଛନ୍ତି। ସେଠି ଅଛନ୍ତି ପ୍ରବୀଣ କାରିଗର, ଯନ୍ତ୍ରଚାଳକ, ବଡ଼ କାଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ, ରାସ୍ତା ତିଆରି କରୁଥିବା ଓ ଗଛ କାଟୁଥିବା ଲୋକମାନେ। କୁଆଁ ଖୋଦୁଥିବା, ଚୁନାଲଗାଇଥିବା, ବାଁଶ କାମ କରୁଥିବା ଓ ମାପକାମରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ଏହି ବିଶାଳ ଦଳ ଆନନ୍ଦରେ ଏମିତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମକୁ ନେଇ, ରାସ୍ତା ପ୍ରସ୍ତୁତି କାମରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଲତା, ଝାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ପଥର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ କାଟି ରାସ୍ତା ସଫା କରିଦେଲେ। ଯେଉଁଠି ଗଛ ନଥିଲା, ଏଠି ଗଛ ଲଗାଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ କୁଟାରି, କଟାରି, ଚାପୁରି ନେଇ ଗଛ କାଟୁଥିଲେ। କିଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଘନ ନଳ ଓ ଜଟିଳ ଜଙ୍ଗଲ ଭାଙ୍ଗି, ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଲା କରୁଥିଲେ। କିଛି ଜଣେ କୁଆଁ ଓ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ବାଲି ଦେଇ ଭରିଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନଭୂମିକୁ ସମତଳ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରୟୋଜନ ଅନୁଯାୟୀ କିଏ ବାନ୍ଧିଥିଲେ, କିଏ ସଫା କରୁଥିଲେ, କିଏ ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ। ଅତି କମ ସମୟରେ ସେମାନେ ବହୁତ ମୂଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଜଳ ଚ୍ୟାନେଲ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ। ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ଉତ୍ତମ କୁଆଁ ଖୋଦି, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଚବୁତରା ଦେଇ ସଜାଇଲେ। ପ୍ରସ୍ତର ମାଟି, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ, ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀର ଡାକ, ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଏହି ପଥ ଅତି ମନୋହର ଲାଗୁଥିଲା। ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଏହି ରାସ୍ତା ସେନାର ଯାତ୍ରା ପଥକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ମାର୍ଗ ପରି ଦେଖାଉଥିଲା। ନିଯୁକ୍ତ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଆଦେଶାନୁସାରେ ମଧୁର ଫଳ ଭରିଥିବା ମନୋହର ସ୍ଥାନ ଚୟନ କରିଥିଲେ। ଭଲ ଆଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିବା, ଭଲ ଫଳ ଓ ମଧୁର ଉପକରଣରେ ଭରିଥିବା ଏହି ବସ୍ତୀ ଭରତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ମଣିର ନିମ୍ନ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲା। ଶୁଭ ତାରା ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚୟନ କରି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ମହାତ୍ମା ଭରତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବସ୍ତୀକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଚାରିପାଖରେ ବାଲି ଭରା ଖାଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରପରି ମଜବୁତ ଖୁଟି, ଭବ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ବସ୍ତୀ ଅତି ଶୋଭା ପାଇଲା।