ଶତୃଘ୍ନ ଏବଂ ଭରତ ମନେ ଭାବିଲେ, “ଆସ, ଆମେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା। ସେ ଦୟାମୟୀ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିରାପଦ ରହିପାରିବା।” ଏହିଭଳି ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ସମୟରେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ, ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଥିବା, ହଠାତ୍ ମନ୍ଥରାକୁ ଧରି ଭୂମିରେ ଟାଣିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ମନ୍ଥରା ଏପଟେ ସେପଟେ ଟାଣାଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହି ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ରାଜମହଳ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ଚମକୁଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଶତୃଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦୁର୍ଦ୍ଦର୍ଶୀ ଶବ୍ଦରେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ତାଡ଼ନା କଲେ। ଏହି କଠିନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ କଥା ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭରତଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଏହି କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ଭରତ କହିଲେ, “ନାରୀମାନେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କର।” ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ, “ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୋତେ ମାତୃହନ୍ତା ବୋଲି ଦୋଷ ଦେଇନଥାନ୍ତେ, ମୁଁ ଏହି ପାପିଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କୁବ୍ଜା (ମନ୍ଥରା) ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ରାମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ଓ ମୋତେ କଥା କହିବେ ନାହିଁ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି ମନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମନ୍ଥରା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଦୟନୀୟ ଭାବରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ। ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ହିଂସାରେ ଅସ୍ଥିର ମନ୍ଥରାକୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ ପରି ତାଙ୍କୁ ଆଁକୁଡ଼ି ଧରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି—ଏହା ଗୋଟିଏ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଧ୍ୟାୟ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଠିଅଠ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତରେ, ରାଜସଭାର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ, ଏବଂ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ, ଏହି ଦିନ ତୁମେ ଆମର ରାଜା ହେବାକୁ ହିଁ ଉଚିତ, ଆମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ରାଘବ; ତୁମ ପ୍ରଜା ଓ ବଣିଜ ଗୁଣ୍ଡଳୀ ତୁମ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ତୁମ ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ମହାଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କର, ଭରତ; ଅଭିଷେକ କରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଲୋକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ କହିଲେ, “ଆମର କୁଳରେ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ହିଁ ସର୍ବଦା ରାଜ୍ୟ ମିଳେ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆପଣମାନେ ଏଭଳି କଥା ମୋତେ କହିବେ ନାହିଁ। ରାମ ଆମର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ସେଇ ଏ ଭୂମିର ରାଜା ହେବେ; ମୁଁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ବନରେ ବସିବି। ଏହିପାଇଁ ଚତୁର୍ବିଧ ବହୁତ ବଡ଼ ସେନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର, ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ବନରୁ ଆଣିବି। ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆଗରେ ନେଇଯିବାଯିବ। ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବି। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ଯେପରି ଯଜ୍ଞରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣାଯାଏ, ସେଉଁପରି ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବି। ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱାର୍ଥପର ମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ କଠିନ ବନରେ ବସିବି, ରାମ ରାଜା ହେବେ। କୌଶଳୀ ମାନେ ମାର୍ଗ ତିଆରି କରନ୍ତୁ, ସେହି ମାର୍ଗ ଉପରେ ଯେଉଁଠି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଅଛି, ତାହା ସମତଳ କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ଦୁର୍ଗମ ମାର୍ଗ ଚାଲିବାରେ ଦକ୍ଷ ପାଳକ ଆମ ସହ ଯିବେ।” ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏଭଳି ଭାବେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତୁମେ ସହ ଶ୍ରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରହୁନ୍ତୁ।” ଏହି ଅପୂର୍ବ କଥା ଶୁଣି, ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼ିଲା। ଏହି ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଜା ଓ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ମାର୍ଗ ତିଆରିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।” ଏଠାରେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତା’ପରେ ଭୂମି ମାପିବାରେ ଦକ୍ଷ, ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, କାମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶୂର ଖନନକାରୀ ଓ ଯନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଗକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ଥିଲେ ମୁଖ୍ୟ କାରିଗର, ଯନ୍ତ୍ରଚାଳନରେ ଦକ୍ଷ, କଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ, ମାର୍ଗ ନିର୍ମାତା ଓ ଗଛ କାଟିବା ଲୋକ। ଅଛିଲେ କୂଆଁ ଖୋଦିବା, ପୋତିବା, ବାଁଶ କାମ କରିବା, ଏବଂ ମାପିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ କାରିଗରମାନେ। ଏହି ବିଶାଳ ଲୋକସମୂହ ଆନନ୍ଦରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଆଶ୍ବିନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସମୁଦ୍ର ଚଉଁହାଟି ହୋଇଯାଏ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ କାମ ନେଇ, ବିଭିନ୍ନ ଉପକରଣ ସହିତ ମାର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରୁଥିଲେ। ଲତା, ଜଂଗଲ, ଝାଡ଼ି, ଏବଂ ପଥର କଟି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ କାଟି ପଥ ସଫା କରୁଥିଲେ। କେହି କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଛ ଲଗାଉଥିଲେ, ଆଉ କେହି କୃଷ୍ଣା, କୁଲାଡ଼ି, ଓ ଛୁରୀ ଦ୍ୱାରା ଏଠା ସେଠା ଗଛ କାଟୁଥିଲେ। କେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଘନ ଝାଡ଼ି ଓ ଦୁର୍ଗମ ଜାଗା ସଫା କରୁଥିଲେ। କେହି କୂଆଁ ଓ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ବାଲିରେ ପୂରିଥିଲେ, କେହି ଚାରିପାଖରେ ତଳସ୍ଥଳକୁ ସମତଳ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ନୂତନ ଆଶା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବାରେ ଲାଗିଗଲେ।