ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଏପରି କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କୁବ୍ଜା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସୁକୁମାର ଚନ୍ଦନ ଲେପନ, ରାଜସିକ ପୋଶାକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ସେ ଜ୍ଵଳମାନ ହେଉଥିଲେ। ମଣିମୟ କମରବନ୍ଧ ଏବଂ ଅନେକ ରଶିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ, ସେ ଏକ ରଶିରେ ବନ୍ଧା ମାଙ୍କଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭିଯୋଗୀ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ଦୟାହୀନ କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୁର ନାରୀଙ୍କ କାରଣରୁ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ତୁମର ପିତା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହିଏ ସେ ଅପରାଧିନୀ, ତୁମେ ଯେପରି ଉଚିତ ବୋଲି ଭାବ, ତେପରି କର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପାଳିକାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ଆମ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ କୁକର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରୁନ୍।" ଏପରି କହି, କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଜୋରଦାର ଭାବରେ ଧରି ଘସି ଘସି ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କୁବ୍ଜା ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ଆଲୋଚନା କରିଲେ, "ଏବେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଆମ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଦେବେ।" ତାପରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ୱୀକାର କଲେ, "ଚାଲ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯିବା। ସେ ଦୟାଳୁ, ଦାତ୍ରୀ, ଧର୍ମିକ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମ ପାଇଁ ନିରାପଦ ଆଶ୍ରୟ ହେବେ।" ଏଠି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଶତ୍ରୁଦଳନ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଆଖି ରାଗରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ କୁବ୍ଜାକୁ ଭୂମିରେ ଘସି ଘସି ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ମନ୍ଥରା ଏପରି ଘସିଘସି ନେଇଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମଜା ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଛିଡ଼ିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହି ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ରାଜମହଳ ଏହି ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଶରତ୍ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାପରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବରେ ଭୂତିକ୍ତ କଥା କହିଲେ। ସେଇ ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନାରୀମାନେ କୌଣସି ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।" ସେଉଁଠି ଭରତ କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀ, ଯିଏ ଅପକାର କରିଛି, ତାକୁ ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିଦେଇଥାଏ, ଯଦି ଧର୍ମିକ ରାମ ମୋତେ ମାତୃହନ୍ତା ବୋଲି ଦୋଷ ଦେଇନଥାନ୍ତେ।" "ଯଦି ରାମ, ଧର୍ମଶୀଳ, ଶୁଣନ୍ତି ଯେ ଏହି କୁବ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ।" ଏହି ଭରତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ରହିଦେଲେ ଓ ମନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମନ୍ଥରା ଦୁଃଖରେ ଦମ୍ବ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ କ୍ରୂରତାରେ ଭ୍ରମିତ ମନ୍ଥରାକୁ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ମା କୈକେୟୀ ସେଉଁଠି ଦୟାଳୁ ଭାବେ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ମନ୍ଥରା ଏକ ଆହତ ପକ୍ଷୀର ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଏହା ଗୌରବମୟ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଅଶୀତିତମ ସର୍ଗ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତେ, ରାଜ୍ୟର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଏକାଠି ହୋଇ, ଭରତଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି କହିଲେ, "ମହାନ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ଅରଣ୍ୟକୁ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗମନ କରିଛନ୍ତି।" "ଏବେ, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଘବ, ଆପଣ ଆମ ରାଜା ହେବାକୁ ହେବ; ରାଜ୍ୟ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ହେଲେ, ଆମେ ଏହିପରି କିଛି କରିପାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ଉପକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ରାଘବ; ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଜା ଓ ବଣିକ ଗୁଣ୍ଡ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।" "ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ଭରତ, ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଉ, ଓ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।" ଭରତ ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ଉପକରଣକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶରେ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ସଦା ରାଜ୍ୟ ମିଳେ; ଜଣେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ୟୁଷ୍ୟ ମୋତେ ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ରାମ ଆମ ବଡ଼ ଭାଇ ଓ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେବେ; ମୁଁ ଚଉଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି।" "ଏକ ବିଶାଳ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ; ମୁଁ ନିଜେ ଯାଇ ମୋର ଜ୍ଞାତ ଭାଇ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ନେଇଆସିବି।" "ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ଉପକରଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଯିବାଯିବ; ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।" "ସେଉଠି ଏହି ପୁରୁଷସିଂହଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବିଧିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆସିବି, ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ଯଜ୍ଞରୁ ଆଣାଯାଏ।" "ମୋର ସ୍ଵାର୍ଥପର ମାଆଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ପୂରଣ କରିବିନାହିଁ; ମୁଁ କଠୋର ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ଓ ରାମ ରାଜ୍ୟ କରିବେ।" "ସବୁ କାମ କାରିଗରମାନେ ପଥ ବନାନ୍ତୁ, ସେଠି ସମତଳ କିମ୍ବା ଅସମତଳ ଯେପରି ହେଉ; ଓ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଚାଲିବାରେ ଦକ୍ଷ ସେନା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯାଉ।" ଏପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଭରତ କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଭଲ ଓ ଉତ୍ତମ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଏପରି ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ସଦା ତୁମ ସହ ରହୁନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ତୁମ ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଦେବାକୁ ଚାହୁଛ।" ଏହି ଅପୂର୍ବ କଥା ଶୁଣି, ଉଚିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଖିରୁ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ଝରିପଡ଼ିଲା। ଏହିପରି ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, "ତୁମ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ପ୍ରେମୀ ପ୍ରଜା ଓ କାରିଗର ଦଳ ପଥ ତିଆରି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି।