ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନର ସତ୍ୟ ଶୁଣାଇଲେ। ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଇ ଦେଖାଗଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତପି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜି, ଲାଲ ଆଖିରେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିଅଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭରତ, ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ। ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏକ ଜନୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷିତ କରାଯାଇଛି।" "ଶୂର ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରୁନାହାନ୍ତି, ଆମର ପିତାଙ୍କୁ ଅଟକେଇ ଦିଏନାହାନ୍ତି? ଆମ ପିତା ଜନୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମପଥ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଅଟକେଇବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା।" ଏପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କଥା କହିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ରାଜସିକ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, କୁଞ୍ଜା ମନ୍ଥରା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲେ। ତାଙ୍କର ରତ୍ନମୟ କମରବନ୍ଧ ଏବଂ ଅନେକ ଦୋରି ଦେଖି, ସେ ଏକ ଦୌଳିଆ ବାନର ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳି, ଏହି କୃରା ମନ୍ଥରାକୁ ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ କହିଲେ, "ଏହି କୃରା ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, ତୁମ ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ; ଏହି ଅପରାଧିନୀ ମନ୍ଥରା—ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତା ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କର କୃର କର୍ମର ଫଳ ପାଉ।" ଏପରି କହିବା ପରେ, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଜୋରକରି ଧରି ଗଲେ, ମନ୍ଥରା ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁଚରୀମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ଭୟରେ ଚାରିଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା କଲେ, "ଏବେ ସେ ଆମ ଉପରେ ଆସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବେ। ଚଲ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେବା; ସେ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।" ଏପରି ଅନୁଚରୀମାନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରୋଷରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ମନ୍ଥରାକୁ ଭୂମିରେ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ। ମନ୍ଥରା ଏପାଖ୍ୟାପାଖ୍ୟା ଟାଣାଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହି ଆଭୂଷଣରେ ରାଜପ୍ରସାଦ ଏକ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହି ତାଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ। ଏହା ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଶରଣ ନେଲେ। ଏବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ରୋଷାନ୍ୱିତ ଦେଖି, ଭରତ କହିଲେ: "ନାରୀମାନେ କେବେ ମାରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଏହି କୈକେୟୀକୁ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୋତେ ମାତୃହନନ ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଇନଥାନ୍ତି। ଯଦି ରାମ ଜାଣିବେ ଏହି କୁଞ୍ଜା ମନ୍ଥରାକୁ ମାରାଯାଇଛି, ସେ ଆମ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ।" ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି ମନ୍ଥରାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ହାଁପି ହାଁପି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ହିଂସାରେ ଭୟଭୀତ ଏହି କୁଞ୍ଜାକୁ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ମୃଦୁ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, ଯେଉଁପରି ଏକ ଭୟଭୀତ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଶରଣକୁ ଧରିଥାଏ। ଏହିପରି ଘଟଣା ଶେଷରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତରେ, ରାଜମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: "ମହାନ୍ ବୃଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏବେ, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭରତ, ଆମ ରାଜା ହେଉ; ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଥିବାରେ ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବୁନାହିଁ।" "ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ଉପକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ରାଘବ; ତୁମ ଜନମାନସ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତୁମ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ଭରତ; ଅଭିଷେକ କରି, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।" ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିବା ପରେ, ଭରତ ସମସ୍ତ ଅଭିଷେକ ଉପକରଣକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଆମ କୁଳରେ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାୟସଃ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ମିଳେ; ଆପଣମାନେ ଏପରି କଥା ମୋତେ କହିବେ ନାହିଁ।