ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ମମତାଭରା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ହେ ଭରତ, ତୁମେ ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନରୁ ଏଠାରେ ବିଳମ୍ବ କରୁଛ। ତୁମ ଜନକଙ୍କ ପରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଏହା ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ ହେଲା। ଏବେ ତ ଅସ୍ଥି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ରହିନାହିଁ, ତେବେ ଏଠାରେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଟଳ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଟଳ ବିଷୟରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ପ୍ରୟାଣର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ, ଦୁଃଖରେ ଅପରିମିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଉଠି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଚମକି ଉଠିଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜିବା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପୋଡ଼ିବା ଫଳରେ ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ହାତରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହୋଇଥିବା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଥିଲେ। ଏହିପରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାତ୍ତରତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ତ୍ରାସିତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ, ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ଆଜି ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ଧର୍ମଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ କେବଳ ଜଣେ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ବାଧି ରଖିଥାନ୍ତି? ଆମ ପିତା ଏକ ମହିଳାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପଡ଼ି ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ରୋକିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା।" ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ସୁଶୋଭିତ କୁବ୍ଜା (ମନ୍ଥରା) ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁନ୍ଦର ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ, ରାଜସିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ମନ୍ଥରା ଏକ ଅନ୍ୟ ଚମକ ଦେଖାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମାଣିକ୍ୟ ମେଖଳା ଓ ଅନେକ ରଶିରେ ବାନ୍ଧା ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ, ମାନେ ଏକ ବନ୍ଧା ବାନର ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦ୍ୱାରପାଳୀ, ଏହି ଅପରାଧିନୀ କୁ ଚିହ୍ନି, ତାକୁ ଧରି ନିର୍ଦୟ କୁବ୍ଜାକୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଗଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳୀ କହିଲେ, "ଏ ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ତୁମର ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୂର ନାରୀ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଛି, ଯାହା ଚାହଁ, ସେ କର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦୁଃଖରେ ଭାରି ହେଉଥିବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୃଢ ସଂକଳ୍ପରେ ରହି ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦାସୀମାନେ ଉପରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, "ଯିଏ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆମ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଇଛି, ସେ ଏବେ ନିଜ କୁକର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁନ୍ତୁ।" ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଧରି ଘସଡ଼ି ଏକ ଘରକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହା ଦେଖି କୁବ୍ଜାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି, ସଭ୍ୟାସଭ୍ୟ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା କରି କହିଲେ, "ଏବେ ତ ସେ ଆମୋଁକୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବେ। ଚଳ, ଦୟାମୟୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଖ୍ୟାତିଶାଳି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଚଳିବା, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମର ରକ୍ଷା କରିବେ।" ଏହି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୃଢ ରୋଷରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ କରି, କୁବ୍ଜା ମନ୍ଥରାକୁ ଭୂମିରେ ଘସଡ଼ି ନେଉଥିଲେ, ସେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଘସଡ଼ିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା। ଏହି ଆଭୂଷଣରେ ରାଜମହଳ ଏକ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ଚମକି ଉଠିଥିଲା। ତା'ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମହାବଳଶାଳୀ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତିରସ୍କାର କଲେ। ଏହି କଠୋର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷରେ ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି, ଭରତ କହିଲେ, "ମହିଳାମାନେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀକୁ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ରାମ ମୋତେ ମାତୃହନ୍ତା ଭାବେ ଦୋଷ ଦେବେ। ଯଦି ରାମ ଜାଣିଥିବେ ଯେ ଏହି କୁବ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ସେ ମୋତେ ଓ ତୁମକୁ କଥା କହିବେ ନାହିଁ।" ଭରତଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରୋଷ ଛାଡ଼ି ମନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଶ୍ୱାସ ତାଣି ଦୟାଜନକ ଭାବେ କନ୍ଦିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦୃଢତା ଦେଖି ମନ୍ଥରା ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ଅସହାୟ ପକ୍ଷୀ ପରି କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଆଢ଼କି ରହିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, କୈକେୟୀ ସ୍ନେହଭରା କଣ୍ଠରେ ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ଏହିପରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତରେ ରାଜମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାନ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଗଲେ, ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଇ। ଏବେ ରାଜ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବାରୁ, ରାଘବ, ଆଜି ଆମ ପ୍ରଭୁ ହେବାକୁ ଆପଣ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତୁ। ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଆପଣଙ୍କ ଜନସାଧାରଣ ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଅପେକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି। ଦୟାକରି ଏହି ପିତା ଓ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଆମୋଁକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।" ଭରତ ସମସ୍ତ ଆଭିଷେକ ଉପକରଣ ଚାରିପାଖେ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ ସଂକଳ୍ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆମ ପରିବାରରେ ସଦା ବଡ଼ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ମିଳେ। ଆପଣମାନେ ଜଣେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ହୋଇ ଏପରି କଥା କାହିଁକି କହୁଛନ୍ତି?" ଏଭଳି ଶୋକ, କ୍ରୋଧ ଓ ଧର୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ନିଜ ନୀତି ଓ ଆଦର୍ଶରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।