ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗା ସିଂଗ ଥିବା ବୃଷଭ ଭଳି ଦୁଃଖରେ ତିଳମିଳାଉଥିବା ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାନିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଧୀରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଭାରତ, ତୁମର ପିତା ଦେଶରଥଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇ ଏହି ତେରସ ଦିନ ହେଲା। ଏବେ ଦେହରେ କେବଳ ଅସ୍ଥି ଅଛି, ତେବେ ଏଠାରେ ଅବିଳମ୍ବ କରି କାହିଁକି ରହିଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ତିନିଟି ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆସେ; ଏହି ଅନିବାର୍ୟ ବିଷୟରେ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ସେଇପରି ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ସୁମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ପ୍ରୟାଣର ତତ୍ତ୍ୱ ସୁନାଇଲେ; ତେଣୁ ସେଇ ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ଉଠି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜିବା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପୋଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଧୱଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଲୁହ ମୁଛି, ଲାଲ ଆଖିରେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ଆପଣା ମନର କଥା କହିଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାତ୍ତରିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏବେ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ବେଳେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଯିଏ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ମହାପୁରୁଷ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମା ଜଣେ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି। ଶୂର ଓ ପ୍ରତାପୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି? ନାରୀର ପ୍ରଭାବରେ ଆସି ଆମ ପିତା ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା।” ଏପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କୁବ୍ଜା (ମନ୍ଥରା) ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲେ। ସୁଗନ୍ଧି ସନ୍ଦଳ ଲେପି, ରାଜସିକ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ମନ୍ଥରା ଚମକୁଥିଲେ। ରତ୍ନମୟ କମରବନ୍ଧ ଓ ଅନେକ ଡୋରିରେ ବାନ୍ଧା ଥିବା ମନ୍ଥରା ବନ୍ଧା ମାଙ୍କଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦ୍ୱାରପାଳ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭିଯୋଗରେ, ନିଷ୍ଠୁର କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୂର ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ରାମା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି ଓ ତୁମର ପିତା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏହିଁ ସେ ମନ୍ଥରା, ଯାହା ଚାହୁଁଛ, କର।” ଏହି ସବୁ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ବିକଳ କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପରିଚାରିକାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯିଏ ମୋ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ତାହାର କ୍ରୂର କର୍ମର ଫଳ ଏବେ ମିଳିବ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ଥରା ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ସହିତ ଜୋରଦାରିରେ ଧରାଗଲେ ଓ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଘରକୁ ଟେଣାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରୀ ଭୟରେ ଏଦିକି ସେଦିକି ଭାଗିଗଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ, “ଏବେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମୂଳେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବେ। ଚଳ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା; ସେ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ରକ୍ଷା କରିବେ।” ଏହିପରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଆଖି ହୋଇ, ମନ୍ଥରାକୁ ଭୂମିରେ ଟେଣାଉଥିଲେ; ମନ୍ଥରାର ଅନେକ ଆଭୂଷଣ ଏଠାଉଠା ଖସି ପଡ଼ିଲା। ସେଇ ଆଭୂଷଣରେ ରାଜପ୍ରାସାଦ ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏବେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତୀବ୍ର ଉପାଳମ୍ଭ କଲେ। ଏହି କଠୋର ଓ ବେଦନାଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭାରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନାରୀମାନେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତା’କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମା ମୋର ମା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସେ ମୋତେ ଦୋଷ ଦେବେ। ଯଦି ଏହି କୁବ୍ଜା ମନ୍ଥରାକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିବା କଥା ରାମା ଶୁଣିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ କିମ୍ବା ମୋ ସହ କଥା କହିବେ ନାହିଁ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି ମନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଦୟା ମାଗିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ହିଂସାରେ ଭୟଭୀତ ଏହି କୁବ୍ଜା ମନ୍ଥରାକୁ ଦେଖି, ଭାରତଙ୍କ ମା କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏକ ଆତଙ୍କିତ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଏହିପରି, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଶୀତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରେ, ଚୌଦ୍ଦ ଦିନର ପ୍ରଭାତରେ, ରାଜ୍ୟର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ ବୟସ୍କ ରାଜା ଦଶରଥ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ବଡ଼ ଭାଇ ରାମାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏବେ, ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଘବ, ଆପଣ ଆମ ରାଜା ହେବା ଦରକାର; ରାଜ୍ୟ ନେତୃତ୍ୱ ବିହୀନ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବୁ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ତୟାରି ଅଛି, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଜା ଓ ବଣିକ ଦଳ ଆପଣଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବଡ଼ ଉତ୍ତରାଧିକାର ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ, ଭାରତ; ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।