ଏହି ଦୁଃଖର ମହାପରିବେଶରେ, ରାମଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭାଗିଦାର ହେଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶ୍ରମରେ ଅତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଶଙ୍ଖ ଦୁଇଟି ବଳଦର ପରି ତାଙ୍କ ଦେହ ମୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାପନ୍ଡିତ ଓ ଉଚିତ ପୁରୋହିତ ମହାର୍ଷି ଵଶିଷ୍ଠ, ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଓ ଭାରତ, ଏହା ତୁମ ପିତାଙ୍କ ପରଲୋକଗମନର ତ୍ରୟୋଦଶି ଦିନ। ଏଠାରେ ବଂଶ ମାତ୍ର ଅସ୍ଥି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ଏବେ ଆଉ ଅପେକ୍ଷା କରିବାର କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଦୁଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସ୍ଵଭାବିକ ଭାବରେ ଆସେ — ଏହି ଅଟଳ ଘଟଣାରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନମ୍ରତାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଈ ଭାଇଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣାଇଲେ। ଦୁଈ ଶୂରବିର ଭାଇ, ଉଠି ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟରେ ଚମକି ଉଠିଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତାପି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଲୁହ ମୁଛି, ଲାଲ ଆଖିରେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁ ସର୍ଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟାୟ ସୁଣନ୍ତୁ। ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଦାର ହୋଇ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଶତୃଘ୍ନ — ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ — ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ରାମ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ଏହି ଧର୍ମଶୀଳ ରାମକୁ ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ବନେ ନିଷ୍କାସିତ କରାଯାଇଛି। ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ କିଏ ରାମକୁ ମୁକ୍ତ କରି ନାହିଁ? ଆମ ପିତା, ଯିଏ ଏକ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେକୁ ଆଗରୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ ଥିଲା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖି।” ଏପରି ଶତୃଘ୍ନ କହୁଥିବା ବେଳେ, କୁବ୍ଜା ମନ୍ଥରା, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ପୂର୍ବ ଦ୍ଵାରରେ ଦେଖାଦେଲେ। ସୁନ୍ଦର ଚନ୍ଦନ ଲେପ, ରାଜସିକ ପୋଶାକ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣରେ ତିନି ଚମକୁଥିଲେ। ରତ୍ନ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଅନେକ ଦୂର୍ବଳ ଦାଗାରେ ବାନ୍ଧା ମକଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦ୍ଵାରପାଳ, ଏହି ପାପିନୀ କୁବ୍ଜାକୁ ଚିହ୍ନି, ତାକୁ ଧରି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପାଖରେ ନେଇଗଲେ, କହିଲେ, “ଏହି ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ରାମ ବନକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି — ଏହି ଦୁଷ୍ଟା ନିର୍ଦୟା ନାରୀ, ଆପଣ ଚାହିଁଲେ ଯଥାଇଚ୍ଛା କରନ୍ତୁ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଭାଗିଦାର ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି ନେଇ, ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ଦାସୀମାନେ ଉପରେ କଥା କହିଲେ, “ଯିଏ ଆମ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ସେ ଏବେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ପାଇବେ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, କୁବ୍ଜା ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିରେ ଧରାପଡ଼ି, ଘରକୁ ଟାଣି ନେଇଯାଉଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରୀମାନେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ଭୟରେ ଚାରିଦିଗରେ ଭାଗିଗଲେ। ସେମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ କହିଲେ, “ଏବେ ସେ ଆମ ଉପରେ ଆସିଛି, ଆମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିଦେବେ। ଚଲ, ଦୟାଳୁ, ଦାନବାନ, ଧର୍ମଶୀଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମର ଉପକାର କରିବେ।” ଶତୃଘ୍ନ, ରୋଷରେ ଲାଲ ଆଖି, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ, ମନ୍ଥରାକୁ ଟାଣି ଏଉଁଠି-ଏଉଁଠି ଭୂମିରେ ଗସେଇ ନେଇଯାଉଥିଲେ। ମନ୍ଥରା ଟାଣି ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଅନେକ ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଚିଁଟି ଯାଉଥିଲା। ଏହି ଭୂଷଣରେ ରାଜପାଳି ଏକ ଶରତ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏପରେ, ଶତୃଘ୍ନ, ରୋଷରେ ଅନ୍ଧା, କୈକେୟୀକୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତିରସ୍କାର କଲେ। ଏହି ତିରସ୍କାର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷରେ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନାରୀମାନେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମନ୍ଥରାକୁ ମାଫ କର। ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟା କୈକେୟୀକୁ ହତ କରିଥାନ୍ତି, ଯଦି ଧର୍ମଶୀଳ ରାମ ମୋ ଉପରେ ମାତୃହତ କରିବା ପାଇଁ ଅପରାଧ ଦେଖିନଥାନ୍ତି। ଯଦି ରାମ ଏହି କୁବ୍ଜା ମନ୍ଥରା ହତ ହେବା ଜାଣିଥାନ୍ତି, ସେ ଆମେ ଦୁଇ ଭାଇ ସହ କଥା କହିବେ ନାହିଁ।” ଏହି ଭରତଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କ ରୋଷ ଛାଡ଼ି, ମନ୍ଥରାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ମନ୍ଥରା, ଦୁଃଖରେ ମୃଚ୍ଛିତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ି, ଦୟାଳୁ ଭାବରେ ଦାୟା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଉପଦ୍ରବରେ ଭୟଭିତ ମନ୍ଥରାକୁ, ଭାରତଙ୍କ ମା କୈକେୟୀ ଦୟାରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଏକ ଅତି ଦୁଃଖିତ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦେଖାଉଥିବା ମନ୍ଥରାକୁ ଅତି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଉଁ ସର୍ଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଧ୍ୟାୟ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତେ, ରାଜପୁରୋହିତ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ ବୟସ୍କ ଦଶରଥ ରାଜା, ରାମ ଓ ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରି, ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏବେ, ଓ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭରତ, ଆପଣ ଆମର ରାଜା ହେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତୁ; ରାଜ୍ୟ ନେତୃତ୍ୱ ବିନା ଅଛି, ଆମେ ଆଉ କିଛି କରିପାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭରତ, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆପଣଙ୍କ ଜନସାଧାରଣ ଏବଂ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଓ ପୁର୍ବପୁରୁଷଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାର, ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ମହାନ ମନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି।