ଵାଲ୍ମୀକିରାମାଯଣମ୍

ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଉତ୍ତରାଧୁନିକ କଥାକୁ ଶ୍ରବଣ କରିବା। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଭାବୁଥିଲା: “ହେ ପିତା, ଆପଣ ଭାରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ବିଳାପରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଗହନା ଯେଉଁଠାରୁ ମିଳୁଥିଲା, ସେଇ ଆପଣ ଥିଲେ। ଆପଣ ସବୁ କିଛି ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଏହା କିଏ କରିବ? ଏମିତି ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ ମାଟି କାହିଁକି ଫାଟିଯାଏ ନାହିଁ?” ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭାରତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ: “ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ରାଜା ପିତା ଦେବଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଛନ୍ତି, ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମ ଜୀବନର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଗଲା? ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ, ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା, ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି।” ଭାରତ ଏହିପରି ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ଯେ, “ମୁଁ ଆଉ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନାହିଁ, ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ବିଳାପ ଶୁଣି ଓ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ଭଙ୍ଗ ଶିଙ୍ଗ ଦୁଇ ଶଣ୍ଡା ପଶୁ ପରି ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୂରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଭାରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, “ହେ ମହାନ, ଏହା ତୁମ ତିରୋଭାବ ପରେ ତେରୋ ଦିନ ହେଲା। ଏବେ ଦେହରେ କେବଳ ଅସ୍ଥି ଅଛି, ତୁମେ ଏଠି କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଆସିଥାଏ, ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ସେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣାଇଲେ। ତା’ପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ଉଠି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ରବିରେ ଦହି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଖି ଲାଲ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁମୟ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ସ୍ୱରରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରି ଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ (ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ) ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ଧର୍ମଶୀଳ ରାମ, ଗୋଟିଏ ଜନାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରୁନାହାନ୍ତି, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପିତାଙ୍କୁ ବି ଅଟକାଇପାରିଥାନ୍ତେ। ପିତା ଜନାନୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଆଗରୁ ଅଟକାଇଲେ ଭଲ ହେଇପାରିଥାନ୍ତା।” ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, କୁବ୍ଜା (ମନ୍ଥରା) ସମସ୍ତ ଗହନା ପିନ୍ଧି, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ରାଜସିକ ଉତ୍ତରୀୟ ଧାରଣ କରି, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲେ। ତାଙ୍କର ମଣିମାଳା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦୋରି ଦେଖିବାକୁ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଏକ ବାନର ଅନେକ ଦୋରିରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାରପାଳୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ କହିଲେ, “ଏହି ନିଷ୍ଠୁରୀ ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ତୁମର ପିତା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଷ୍ଟା ଏଠି ଅଛି, ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସେ କର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦାସୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯିଏ ଆମ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ କୁକର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କହିଲେ, କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଜୋରଦାର ଧରି ଘସଡ଼ି ନେଇଗଲେ। ମନ୍ଥରା ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅନେକ ଅଳଙ୍କାର ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଉଥିଲା। ଏହି ଅଳଙ୍କାର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ରାଜମହଳକୁ ଶରତକାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ତିରସ୍କାର କଲେ, କଠୋର କଥା କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭାରତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନାରୀମାନେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଶୀଳ ରାମ ମୋତେ ମା' ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯଦି ରାମ ଜାଣିଥାନ୍ତି ଯେ ଏହି କୁବ୍ଜା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସେ ଆମ ସହ କଥା ହେବେ ନାହିଁ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ି ମନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମନ୍ଥରା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି ଦୟନୀୟ ଭାବେ ବିଳାପ କଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ହିଂସା ଦେଖି, ଅବସ୍ଥିର ମନ୍ଥରାକୁ କୈକେୟୀ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ତିନି ଏକ ଅସହାୟ ପକ୍ଷୀ ପରି ତାଙ୍କୁ ଆଁକୁଡ଼ି ଧରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତ ହେଉଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନାଠିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବା।