ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଦିଗ୍ଭ୍ରମିତ ଏବଂ ବିବେକହୀନ ହୋଇ, ପାଗଳ ପରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ପୁନି ପୁନି ପିତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ମନେପକାଇ, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କ୍ରୂରତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିୟାକୁଳ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର, ଯାହା ଦୁଇଟି ବର ଦେବାରୁ ଉପଜିଥିଲା, ଅପାର ଏବଂ ଅଗାଧ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଏଭଳି ତଳେ ଡୁବାଇଦେଲା; ସେ ନିତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ ଓ ସୁଖରେ ଲାଲିତ ଛୁଆ ଥିଲେ। ସେ କାନ୍ଦି କାହିଲେ, “ହେ ପିତା, ଆପଣ ଭାରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ କିଏ? ସେଇ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କିଏ କରିବେ? ବିୟୋଗ ଦିନରେ ମାଟି ଫାଟିଯାଏ ନାହିଁ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ବିନା, ଆମ ପିତା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା, ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜଧାନୀରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୁଁ ଆଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।” ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୋଭ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅନୁସରଣକାରୀମାନେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏପରେ ଦୁଇ ଭାଇ, ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ବୃଷଭ ପରି ପଡ଼ି ଗଲେ। ସେତେବେଳେ, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଉଚିତ ଓଜ୍ଜ୍ଵଳ ପିତୃପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ, ଭାରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, “ହେ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଭାରତ, ଏହା ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ପରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ। ହେ ଭାରତ, ଏବେ ଅସ୍ଥି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ଏଠାରେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆସେ। ଏପରି ଅନିବାର୍ୟ ବିଷୟରେ ଏଭଳି ଅନୁଚିତ ଦୁଃଖ ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ବୀର, ଉଠି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପୋଡ଼ି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଧୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜ କାଢ଼ି, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ଏଉଁପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତତିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଯିଏ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ଧର୍ମମୟ ରାମ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାରଣରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ଦେଉନାହାନ୍ତି? ଆମ ପିତା ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ସଠିକ୍ ଭଲ ମନେଇ, ସମୟରେ ଅଟକାଯିବା ଉଚିତ ଥିଲା।” ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କୁବ୍ଜା (ମନ୍ଥରା) ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସୁନ୍ଦର ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ରାଜସିକ୍ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଶେଫାଲି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରତ୍ନମୟ କମରବନ୍ଧ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୂର୍ବଳ ଦୋରି ଲଗାଇ, ସେ ଏକ ରସିରେ ବନ୍ଧା ମୂଙ୍ଗା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳି, ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ନିର୍ଦୟ କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଣିଦେଲେ। କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟା ମନ୍ଥରା କାରଣରୁ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ତୁମ ପିତା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ଅପରାଧିନୀକୁ ଚାହାଁଥିବା ଦଣ୍ଡ ଦିଅ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ସେବକମାନେ ଠାରେ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରୁ ଆମ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତା ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ, ଏବେ ସେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟା ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁ।” ଏହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ଥରା ତାଙ୍କ ସହଯୋଗି ସହିତ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଧରାଗଲେ ଓ ଘୃଣିତ ଭାବେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଯୋଗି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଚାରିପଟେ ପଳାଇଗଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଶି କହିଲେ, “ଏବେ ସେ ଆମ ଉପରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନାଶ କରିଦେବେ। ଚଳ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉ, ସେ ଦୟାମୟୀ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏହିପରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଲାଲ, ଶତ୍ରୁଦମନ, କାନ୍ଦୁଥିବା କୁବ୍ଜାକୁ ଜୋରକରି ଭୂମିରେ ଟାଣି ନେଲେ। ମନ୍ଥରା ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଟାଣାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ଅନେକ ଆଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଖସିଗଲା। ସେଇ ଆଭୂଷଣରେ ମୁଢ଼ି ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହାପରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରୋଷରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତିବ୍ର ଭାବରେ ଦୂଷଣ କଲେ। ସେଇ ଦୁଃଖଦାୟକ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟାକୁଳ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପୁଅ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି, ଭାରତ କହିଲେ, “ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୋତେ ମାଆଙ୍କୁ ମାରିବାପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଇନଥାନ୍ତି। ଯଦି ରାମ ଶୁଣନ୍ତି ଏହି କୁବ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ମାରାଯାଇଛି, ତେବେ ସେ ଆମ ସହ କଥା କହିବେ ନାହିଁ।” ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଉଚିତ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ରୋଷ ଚାପି ମନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।