ଶତୃଘ୍ନ ଦେଖିଲେ ଭାରତ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ, ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଚୁହାଉଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶତୃଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ; ବିହ୍ୱଳ ଓ ଅସ୍ଥିର, ପାଗଲ ମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପରି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପୁଣି ପୁଣି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ସ୍ଵଭାବକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କର କ୍ରୂରତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଶତୃଘ୍ନ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ଦୁଃଖର ସାଗର, ଉପହାର ଦେବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ଅଗାଧ ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଡୁବାଇ ଦେଲା; ଏବଂ ସେ ନିରମଳ ଓ ସଦା ଲାଡ଼ ପାଇଥିବା ଶିଶୁ— "ଓ ପିତା, ଭାରତ ଯିଏ ଶୋକରେ ବିଳାପ କରୁଛି, ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ ନା?" "ଆପଣ ଆମକୁ ସମସ୍ତ କାମରେ ଯେଉଁପରି ସହଯୋଗ କରିଥିଲେ, ଏବେ ଆମକୁ କିଏ ଦେବ? ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାଟି ଫାଟିଯିବ ନାହିଁ।" "ଓ ରାଜା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା, ଆପଣ ନିଖୋଜ ହୋଇଛନ୍ତି, ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି— ଏବେ ମୋ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? ଭାଇ ଓ ପିତାର ଅଭାବରେ, ଏହି ଖାଲି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ, ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।" "ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି। ତାଙ୍କର ବିଳାପ ଓ ବିହ୍ୱଳତା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅନୁୟାୟୀ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏପରି, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭାରତ, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଶ୍ରମିତ, ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଲେ, ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶିଂଗର ବଳଦ ପରି। ତାପରେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ଞାପତି ବସିଷ୍ଠ, ଭାରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, "ଓ ଭାରତ, ଏହି ତେରୋ ଦିନ ହେଲା ତୁମର ପିତାଙ୍କର ବିୟୋଗ।" "ଅସ୍ଥି ବାକି ରହିଛି, ଏଠି କାହିଁକି ଦିର୍ଘ ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଘଟଣା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଆସେ।" "ଏହି ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଏପରି ଅନୁଭୂତି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟର ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣାଇଲେ; ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ଉଠି ବିଭାର ରୂପରେ ଉଜ୍ଵଳ ହେଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଜଳି, ସେମାନେ ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ଅଶ୍ରୁ ପୋଉଛି, ଲାଲ ଆଖିରେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ଏହିପରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିଏଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଶ୍ରୟ ଯେଉଁ ରାମ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଏକ ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରେଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସମର ଶୂର, କିଏ ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ନାହିଁ? ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା।" "ଆମ ପିତା ଏକ ମହିଳାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ପଡି ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ; ସଠିକ୍ ଓ ତ୍ରୁଟି ଦେଖି, ଆଗରୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା।" ଏପରି ଶତୃଘ୍ନ କହୁଥିବାବେଳେ, କୁବ୍ଜା, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲେ। ସୁଗନ୍ଧି ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ରାଜସିକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭା ପାଇ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ମଣି ମାଳା ଓ ଅନେକ ଦୂର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସଜି, ସେ ବହୁ ରସିରେ ବାନ୍ଧା ଏକ ମକଡ଼ ପରି ଦେଖାଗଲେ। ତାକୁ ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନି, ନିର୍ଦୟ କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। "ଏହି ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି ଓ ତୁମର ପିତା ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି; ଏହି କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟା ମହିଳା, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଚାହୁଁ, କର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଶତୃଘ୍ନ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ସେବକଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆମ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଆସିଛି, ଏବେ ସେ ନିଜ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରିବ।" ଏପରି କହି, କୁବ୍ଜା, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ଶତୃଘ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଶକ୍ତିରେ ଧରା ଗଲେ, ଓ ଘସା ଯାଉଥିବାବେଳେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀନୀ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି, ଭୟରେ ଏକାଏକି ଦିଗଦିଗାନ୍ତରେ ପଳାଇଗଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଶି କହିଲେ, "ଏବେ ସେ ଆମ ପରେ ଆସିଛି, ଆମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିଦେବ।" "ଆସନ୍ତୁ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା; ସେ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମିକ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିରାପଦ।" ଏପରି, ଶତୃଘ୍ନ, ରୋଷରେ ଲାଲ ଆଖି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେବାରେ ସମର୍ଥ, କୁବ୍ଜାକୁ ତାଙ୍କ ଚିତ୍କାର ସହିତ ଭୂମିରେ ଘସା କରି ନେଇଗଲେ। ମନ୍ଥରା ଏପାଖେ ଓ ସେପାଖେ ଘସାଯାଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଅନେକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଚିଉଁ ଚିଉଁ ପଡିଗଲା। ଏହି ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଇ ରହିଥିବାବେଳେ, ରାଜସିକ ଅନ୍ତଃପୁର ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶରତ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଗଲା। ତାପରେ, ଶତୃଘ୍ନ, ରୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କୈକେୟୀକୁ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ ତିବ୍ର ଭାବରେ ଡାଟିଲେ। ଏହି ତିବ୍ର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଭୟରେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଲେ। ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି, ଭାରତ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହିଳାମାନେ କୌଣସି ଜିବ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମାନ୍ଥରାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।" "ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀକୁ ହତ୍ୟା କରିଥାନ୍ତି, ଯଦି ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ମୋତେ ମାତା ହତ୍ୟାପାଇଁ ଦୋଷାରୋପ କରିନଥାନ୍ତି।" "ଯଦି ରାମ ଶୁଣିବେ ଯେ ଏହି କୁବ୍ଜାକୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୁମେ ଓ ମୋତେ କଥା କହିବେ ନାହିଁ।