ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ପତିତ ଧ୍ୱଜା ପରି, ଯେତେବେଳେ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ମୁନିମାନେ ଜୀବନ ଶେଷରେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ପତିତ ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭି ଭରତଙ୍କୁ ଅତିଶୟ ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଚେତନ ହେଇ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡିଲେ; ସେ ଅତିଶୟ ବିଷାଦରେ, ଅଚେତନ ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ମନେ ପ୍ରମାଦି ପ୍ରାୟ ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପୁନିପୁନି ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମତା ସ୍ମରଣ କରି, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅପାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଡୁବାଇଦେଲା; ଏହି ସେଇ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଲାଡ଼ପାଲିତ ଶିଶୁ—"ହେ ପିତା, ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଆତୁର ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଦାହ କରୁଛି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ଆମ ପାଇଁ ସେ ସବୁ କିଏ ଦେବେ? ବିୟୋଗ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଇ ଭୂମି କାହିଁକି ଭାଗିଯାଏ ନାହିଁ?"—ଏପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଥିଲେ। "ପିତା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ବିନା ଆମେ ଏଠି କ’ଣ କରିବୁ? ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୁଁ ଆଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଭାଇ ଓ ପିତା ହୀନ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ନଗରରେ ରହିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି।" ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ବିଷାଦ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅନୁସରଣକାରୀ ଆହୁରି ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ଓ ଶରୀରରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଇଟି ଭଙ୍ଗ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ବୃଷଭ ପରି ଭୂମି ଉପରେ ଶୋଇ ଥିଲେ। ଏବେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରାଚାର୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି, ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, "ହେ ଭରତ, ଏହି ତେର ଦିନ ହେବାକୁ ଚାଲିଛି ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇ। ଏଠି ଅବଶିଷ୍ଟ କେବଳ ଅସ୍ଥି ଅଛି, ଏପରି ବେଳେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଜୋଡ଼ି ବିପରୀତ ଘଟଣା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟେ। ଏପରି ଅନିବାର୍ୟ ବିଷୟରେ ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୁମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନ ରହସ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଉଠି, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ବର୍ଷା ଓ ରବିର ତାପରେ ଭିଜିଯାଇ, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଲୁହ ମୁଚି, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତତିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭରତ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି! ଏହି ଧର୍ମମୟ ରାମଙ୍କୁ ଜଣେ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି। ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପିତାଙ୍କୁ ରୋକି ଦେଇଥାନ୍ତେ। ଆମ ପିତା, ଯିଏ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ରୋକିବା ଉଚିତ ଥିଲା।" ଏପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କୁବ୍ଜା (ମନ୍ଥରା) ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ, ରାଜସିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ମନ୍ଥରା ଦ୍ରୁତିରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ରତ୍ନମୟ କମରବନ୍ଧ ଓ ଅନେକ ଦୂର୍ବଳ ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ସେ ଏକ ଦୂର୍ବଳ ବାନ୍ଦା ମାଙ୍କି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଯିଏ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ, ସେହି ନିଷ୍ଠୁର କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନେଇଗଲେ। "ଏହି ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଷ୍ଟାକୁ ଆପଣ ଯେପରି ଚାହାନ୍ତି, ସେପରି କରନ୍ତୁ,"—ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପରିଚାରିକାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ଆମ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ କୃର କର୍ମର ଫଳ ଏବେ ଭୋଗ କରିବେ।" ଏପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଆଦେଶରେ, କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଧରି ଘସଡ଼ି ନେଲେ; ସେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରୀ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏକେକ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଳି କହିଲେ, "ଏଠାରେ ସେ ଆସିଛନ୍ତି, ଏବେ ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବେ। ଚଳ, ଦୟାମୟୀ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ।" ଏହି ସମୟରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଗରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଭାବରେ, କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା କୁବ୍ଜାକୁ ଭୂମିରେ ଘସଡ଼ି ନେଇଯାଉଥିଲେ। ଘସଡ଼ି ନେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଛିଟିଗଲା। ଏହି ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ରାଜମହଳ ଏକ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହାପରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଗରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କଲେ। ଏହି କଠୋର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରାଗ ଦେଖି, ଭରତ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନାରୀମାନେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହେବାଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିଥାନ୍ତି, ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ମୋତେ ମାତୃହତ୍ୟା ପାଇଁ ଦୋଷ ଦେଇନଥାନ୍ତେ।