ଭାରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଉଥିବା, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଭାବନାରେ ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ଶୂଚିକରଣ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହେଲେ। ଅଗ୍ନିଶାୟୀ ଶବଦାହ ସ୍ଥଳରେ, ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: "ପିତା, ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଯିଏ ବନକୁ ଗଲେ, ଆପଣ ମୋତେ ଏମିତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେମିତି ଏକ ପୁଅ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ ପଛରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ହେ ପ୍ରିୟ ପିତା, ଆପଣ ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆସ୍ତି ଓ ଜଳିଯାଇଥିବା ହାଡ଼ର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ବିକଳ ହେଉଛି।" ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କର ଦେହ ଶେଷ ହୋଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଝଣ୍ଡା ଭଳି ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାଣେ, ଶୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ଼, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ। ଯେପରି ସାଧୁମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଶେଷରେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭି ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ପିତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ, ଅନ୍ମନା ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ। ପୁନିପୁନି ପିତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ସଦ୍ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କ୍ରୂର କର୍ମରେ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହେଲେ। ଦୁଃଖର ଏହି ଅପାର ସାଗର, ଦାନ ଦିଆଯିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଦେଲା; ଏହି ସନ୍ତାପରେ ଅତିଲାଡ଼ିଯାଇଥିବା ଶିଶୁ ଭଳି ହେଲେ। "ହେ ପିତା, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଯୋଗାଇଥିଲେ; ଏବେ ଏହି ସମସ୍ତ କିଏ ଯୋଗାଇବ? ବିଚ୍ଛେଦର ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାଟି ଭାଗିଯାଏନି। ରାଜା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା, ଆପଣ ଚଲିଯିବା ସହିତ, ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ବନରେ ବସିଛନ୍ତି—ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୋର ଜୀବନ ରହିଲା କଣ ପାଇଁ? ଭାଇ ଓ ପିତା ଛାଡ଼ି, ଖାଲି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନି; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି।" ତାଙ୍କର ଏହି କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅନୁସରଣକାରୀମାନେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭାରତ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ନିରାଶ, ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ଭଙ୍ଗ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ବୃଷଭ ଭଳି ତଳେ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ତାପରେ, ପିତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ପୌରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ, ଭାରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, "ହେ ମହାନ, ଏହା ତୁମ ପିତାଙ୍କ ପରଲୋକଗମନର ତେରୋ ଦିନ। ଏଠାରେ ମାତ୍ର ହାଡ଼ ବାକି ରହିଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଆସେ। ଏହି ଅନିବାର୍ୟ ବିଷୟରେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶାନ୍ତନା ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ସୁମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟର ତତ୍ତ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ଉଠି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଅଲୋକିତ ହେଲେ। ବର୍ଷା ଓ ରବିର କିରଣରେ ଭିଜି ଓ ଜଳିଯାଇ, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଲାଲ ଆଖିର ଲୁହ ମୁଛି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ଏଉଁପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ, ତେବେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ଧର୍ମଶୀଳ ରାମ, ଗୋଟିଏ ମହିଳାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନବାସ ପାଇଛନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ? ଆମ ପିତା ଯିଏ ଜନାନୀର ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠି ଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା ଉଚିତ ଥିଲା।" ଏଭଳି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହୁଥିବାବେଳେ, ମନ୍ଥରା (କୁବ୍ଜା), ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ରାଜସିକ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରତ୍ନମୟ କମରବନ୍ଧ ଓ ଅନେକ ଦୌର ଲଗାଇ, ସେ ବହୁ ଦୌର ଛିଁଡ଼ି ନିଆଯାଇଥିବା ବାନରୀ ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳୀ ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମର ନାୟିକା ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ନିର୍ଦ୍ୟୟ କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। "ଏହି ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ରାମ ବନକୁ ପଠାଯିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୂରାକାରିଣୀ, ଆପଣ ଯେପରି ଚାହାଁନ୍ତି, ସେପରି କରନ୍ତୁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ, ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପାଳିକାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଯିଏ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆମ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଇଛି, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କର କୃର କର୍ମର ଫଳ ପାଆନ୍ତୁ।" ଏପରି କହିବା ସହିତ, କୁବ୍ଜା, ତାଙ୍କର ସହଚରୀମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶୀଘ୍ର ଜୋରକରି ଧରି ଘସଡ଼ି ନିଆଯାଇ, କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଚରୀମାନେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏଦିଗା ସେଦିଗା ଭାଗିଗଲେ। ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ କହିଲେ, "ଏବେ ସେ ଆମ ପରେ ଆସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବେ। ଆସନ୍ତୁ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା, ସେ ଦୟାଳୁ, ଦାନଶୀଳ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମର ରକ୍ଷା କରିବେ।" ଏହିପରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ରୋଷରେ ଲାଲ ଆଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନ୍ଥରାକୁ ଗଛିଗଛି ଭୂମିରେ ଘସଡ଼ି ନେଉଥିଲେ, ସେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ। ମନ୍ଥରା ଏଠୁ ଓଠୁ ଘସଡ଼ାଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଉଥିଲା।