ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅନେକ ରତ୍ନ, ଧନ-ଦାନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଦେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୃହ ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ହେଉଥିଲା। ତାପରେ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନର ପ୍ରଭାତେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଭାରୀ, କଣ୍ଠ ଅଟକି ଆସୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଚିତା ପାଖରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ଭାରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପିତାଜୀ, ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କ ଭରସାରେ ରଖି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଦେଲେ, ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ପିତା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପୁଅକୁ ପଛରେ ରଖିଦେଲେ। ମମତାମୟ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ରକ୍ତିମ ଛାଇଁ ଓ ଜଳିଥିବା ଅସ୍ଥି ଦେଖି—" ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦେହର ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ବିଲାପ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଉଠାଯାଉଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ପତିତ ଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବେ ନିଜର ପବିତ୍ରତା ସହିତ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କ ପତନ ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ। ପିତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଲୁହିଯାଇଲେ। ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗ୍ରସି ନେଲା। ଦୟାଳୁ, ନିତ୍ୟ ମମତାରେ ପାଳିତ ଶିଶୁ ଏହି ଦୁଃଖର ସାଗରେ ବୁଡ଼ିଯାଇଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବିଲାପ କରି କହିଲେ, "ପିତା, ଦୁଃଖିତ ଭାରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ସେ କିଏ ଦେବେ? ବିୟୋଗ ସମୟରେ ମାଟି ଭାଗିଯାଏନି ଯାହାକି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।" "ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମହାତ୍ମା ପିତା, ଆପଣ ନାହାନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ, ଆମ ଜୀବନର ଅର୍ଥ କ'ଣ ରହିଲା? ମୁଁ ଏହି ଖାଲି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ନ ରୁହି, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନି, ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି।" ଏମିତି ତାଙ୍କ ବିଲାପ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଅନୁସରଣକାରୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଭାରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ନିଜେ ନିଜେ ଏକାକି ଦୁଇଟି ଭଙ୍ଗ ଶୂଙ୍ଗ ବଳଦ ପରି ତଡ଼ପିଲେ। ଏବେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଉଚିତ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଭାରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, "ମହାନୁଭାବ, ଏହା ତୁମ ପିତାଙ୍କ ବିୟୋଗର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ। ଏଠାରେ କେବଳ ଅସ୍ଥି ଅଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଜୁଡ଼ି ବିପରୀତ ଘଟଣା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆସେ। ଏମିତି ଅଟଳ ଘଟଣାରେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟର ନିୟମ ଶୁଣାଇଲେ। ତାପରେ ସେ ଦୁଇ ଭାଇ, ଶୂରବୀର ପରି, ଉଠି ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପୋଡ଼ି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଲୁହ ପୁଞ୍ଜାଇ, ଲାଲ ଚକୁ, ଦୁଃଖରେ ଭାରୀ କଣ୍ଠରେ ସେମାନେ କଥା ହେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭାରତ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ଧର୍ମଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ ଜଣେ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି। ଶୂରବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇ ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ ନାହିଁ? ଆମ ପିତା ଏକ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ ଥିଲା।" ଏପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କୁବ୍ଜା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲେ। ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଲେପି, ରାଜସିକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବିଭିନ୍ନ ଆଭୂଷଣ ଧାରଣ କରି ସେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରତ୍ନମୟ କମରବନ୍ଧ ଓ ଅନେକ ଦୂର୍ବଳା ରସିରେ ମାନ୍ଦ ମାଙ୍ଗଡ଼ି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦ୍ୱାରପାଳ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭିଯୋଗରେ, ଦୟାହୀନ କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଗଲେ। "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ତୁମର ପିତା ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି—ତୁମେ ଯେପରି ଚାହ, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ," ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ସେବକମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ଆମ ପିତା ଓ ଭାଇମାନେଙ୍କୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁନ୍ତୁ।" ଏପରି କହିବା ସହିତ, କୁବ୍ଜା, ସାଙ୍ଗମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରି ଦିଆଯାଇ, ଜୋରଦାର ଭାବରେ ଧରାଗଲେ ଓ ଦୂଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସାଙ୍ଗମାନେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଳାଇ ଗଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପସରେ କହୁଥିଲେ, "ଏବେ ସେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ।