ଦଶ ଦିନ ଅତିତ ହେବା ପରେ, ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତା'ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ନିଜ ପିତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅପାର ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥ୍ଥର ଦାନ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଧେଳାପାଟ ଚାଦର, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନବାହନ ଓ ଭବ୍ୟ ଗୃହ ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ରାଜାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଇ ସେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନର ପ୍ରଭାତରେ ଉଠିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବଳଶାଳୀ ଓ ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ଭରତଙ୍କ କଣ୍ଠ ଭାବେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଚିତାର ପାଦଦେଶରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ — “ପିତା, ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୁଅ ତା'ର ରକ୍ଷକ ବିହୀନ ହୋଇ ପଛରେ ରହିଯାଏ। ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ମା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା? ଏହି ଲାଲ ଆଖିଁ ଅଂଗାର ଓ ଜଳିଯାଇଥିବା ହାଡ଼ ଦେଖି, ଆପଣଙ୍କ ଦେହର ଶେଷ ଦେଖି, ମୁଁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲି।" ଭରତଙ୍କ ଏହି ଶୋକ ଦେଖି, ସେ ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ସେଠାରୁ ଉଠାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ସଂନ୍ୟାସୀମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷରେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ମନେପକାଇ ଶତୃଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ; ମନ୍ତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ସେ ମୁଁଦିଗଲେ। ଦୁଃଖର ଏହି ସମୁଦ୍ର ଅପାର ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଡୁବାଇଦେଲା; ଏହି ସଦା ଆଦର ପାଇଥିବା କମଳ ଶିଶୁ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛନ୍ତି। "ପିତା, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଯେଉଁଠାରୁ ମିଳୁଥିଲା, ଏବେ କିଏ ଦେବେ? ବିଚ୍ଛେଦର ଏହି ଦିନରେ ମାଟି ଦରଦରି ଅଧିର ହେଉନି।" ରାଜା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ମହାତ୍ମା, ଆପଣ ଚଳିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ, ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୋ ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ ରହିଲା? ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ଭାଇ ଓ ପିତା ବିହୀନ ଏହି ରାଜଧାନୀରେ ରହିବିନି। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବିନି; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି। ଏଭଳି ଶୋକ ଓ କ୍ଲେଶ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଅସାହାୟ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ଭଙ୍ଗ ଶୂଙ୍ଗ ଥିବା ବଳଦ ଭଳି ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ତା'ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଉଚିତ କର୍ମ କରୁଥିବା ପିତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଵଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ: "ମହାନ୍ୟ, ଏହା ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତର ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ। ଏଠି ହାଡ଼ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ଏଠି କିଏ ଦେରି କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଦଶା ଅନିବାର୍ୟ ଭାବେ ଆସେ। ଏଠି ଏଭଳି ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ-ବିଦାୟର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଉଠି ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ବର୍ଷା ଓ ରବିର ତାପରେ ଭିଜିଥିବା ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜି, ଲାଲ ଆଖିଁ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ। ଏଠିଏ ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ମହାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତତିଅଠ ଅଧ୍ୟାୟ। ଭରତ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ବେଳେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି! ଧର୍ମମୟ ରାମାକୁ ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ଆମର ପିତାଙ୍କୁ ରୋକି ରାମାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିନଥିଲେ? ଆମ ପିତା ଏକ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ରୋକିବା ଉଚିତ ଥିଲା।" ଏହିପରି ଶତୃଘ୍ନ କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଗନ୍ଧ ଲଗାଇଥିବା, ରାଜସିକ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଅଳଂକାରରେ ଅଳଙ୍କୃତ କୁବ୍ଜା (ମନ୍ତ୍ରା) ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଦେଲା। ରତ୍ନମୟ କମରବନ୍ଧ ଓ ବହୁତ ଦୌରି ଲଗାଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଏକ ଦୌରିବାନ୍ଧା ବାନରୀ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳି, ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଚିହ୍ନି, ଦୟାହୀନ କୁବ୍ଜାକୁ ଧରି ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଣିଲେ। "ଏହି ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛି, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୁରା ମହିଳା, ଆପଣ ଯାହା ଚାହାଁନ୍ତି କରନ୍ତୁ," ବୋଲି ଦ୍ୱାରପାଳି କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଧରି, ଶତୃଘ୍ନ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପରିଚାରିକାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଯିଏ ଏତେ ଦୁଃଖ ଆମ ଭାଇମାନେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଇଛି, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ କୁକର୍ମର ଫଳ ପାଉନ୍ତୁ।" ଏହିପରି କହିବା ସହ କୁବ୍ଜାକୁ ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ଘେରି ଜୋରକରି ଧରି ଘରକୁ ଟାଣି ନେଲେ, ଏବଂ ସେ କ୍ରନ୍ଦନ କରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ସହଚରୀମାନେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ରୋଷ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚାରିପାଶେ ପଳାଇଗଲେ।