ଦଶହର ଶୂଦ୍ଧି ସମାପ୍ତି ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ ନିଜ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ଧନ, ଭୋଜନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଦାନ କଲେ। ଏହା ସହିତ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତଶଃ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ବଡ଼ ଘର ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଲେ। ତ୍ରୟୋଦଶୀର ପ୍ରଭାତରେ, ଭରତ ବିଶାଳ ଭୁଜାଧାରୀ ଏବଂ ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା, ଅନ୍ତଃକଣ୍ଠ ଭରି ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପ୍ରସ୍ରବଣ କରୁଥିଲେ। ଶ୍ମଶାନ ଚିତାର ପାଦତଳେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଏପରି ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; ଯେପରି ରକ୍ଷକ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯିବା ପରେ ପୁତ୍ର ଏକାକୀ ହୋଇଯାଏ।” “ହେ ପ୍ରିୟ ପିତା, ଆପଣ କୌଶଳ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଉଁ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏଠି ଲାଲ ଅଂଗାର ଓ ଜଳିଗଲା ଅସ୍ଥି ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।” ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଦେହର ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ସେ ବିପୁଳ ଆକୁଳତାରେ ଚିତ୍କାର କଲେ ଓ ଭୂମିରେ ଲୁହ ଖାଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେଠାରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଆସିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥଧ୍ୱଜ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଭରତ ଅଶକ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ବିଗ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଉତ୍ତମତା କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସମୟରେ, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଦୁଃଖରେ ବିବ୍ରତ ହୋଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ବୋନ୍ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ଏହି ଅପାର ଶୋକ ସାଗରେ ସେ ଡୁବିଯାଏ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହେ ପିତା, ଆପଣ ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ; ଆମକୁ ଖାଇବା, ପିଇବା, ପିନ୍ଧିବା, ଗହନା ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଏ ସବୁ କିଏ ଦେବେ? ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ ମାଟି କାହିଁକି ଫାଟିଯାଏ ନାହିଁ?” “ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ବିନା ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ? ଆପଣ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚି ଥିବାର କ’ଣ ଅର୍ଥ? ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା ଏଠାରେ ରହିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ତପୋବନକୁ ଯାଇଯିବି।” ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି ସେଥିରେ ସମସ୍ତେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ଭଙ୍ଗିଥିବା ସିଂହ ପରି ଥିଲେ। ତେବେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠିତ ପୁରୋହିତ ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, “ହେ ମହାନ, ଏଠାରେ ତୁମେ ଏପରି ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି କରୁଛ? ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଗତିଛି, ଅବ ଅସ୍ଥି ଅଛି, ଏହି ନିୟତ ଦୁଃଖରେ ଏପରି ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତିନି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି; ଏହି ଅନିବାର୍ୟ ଘଟଣା ଉପରେ ଆମେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ ଓ ବିଦାୟ ଏକ ନିୟମ। ଏହି ସଂସାର ଏପରି ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଇ ଭାଇ ଉଠି, ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରଭା ଦେଖାଇଲେ। ବର୍ଷା ଓ ତପ୍ତ ରବିରେ ଭିଜା ଦୁଇଟି ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ସେମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜାଇ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କ ଠାରେ କହିଲେ— “ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି! ଧର୍ମର ଆଧାର ରାମଙ୍କୁ କେଉଁଝଣି ନାରୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରତାପୀ, ସେ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ବଂଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେନି, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ବ୍ୟବଧାନ କରିଲେନି? ଆମ ପିତା ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧର୍ମପଥ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଗୁଅଁ ରୋକିଦେବା ଉଚିତ ଥିଲା।” ଏପରି କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଗହନାରେ ଭୂଷିତ, ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା, ରାଜସିକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅନେକ ରତ୍ନର ବେଳ୍ଟ ଓ ଦୋରି ପିନ୍ଧିଥିବା କୁବ୍ଜା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରେ ଦେଖାଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳି ସେଉଁଠି ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନେଇଗଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ, “ଏହି କୁବ୍ଜା ଦ୍ୱାରା ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଷ୍ଠୁରା ନାରୀକୁ ଯେପରି ଚାହିଁବେ, ତେପରି କରନ୍ତୁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ପରିଚାରିକାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯିଏ ଆମ ଭାଇ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଛି, ସେ ଏହି କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରୁନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀନୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଧରି ଘରକୁ ନେଇଯିବା ଲାଗିଲେ, ତିନି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।