ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରଲୋକର ପରେ ତାଙ୍କର ରାଣୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଅନୁକୂଳ ଶ୍ରେଣୀର ଦୋଳା ଓ ରଥରେ ନଗର ଛାଡି ଯାଇଥିଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶବକୁ ଚିତାରେ ରଖି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କୌଶଲ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ନାରୀମାନେ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ। ସାରୟୂ ତଟରେ ନାରୀମାନେ ଦୋଳା ଓ ରଥରୁ ଉତରି ଦେଖିଲେ, ଶୋକରେ ନି:ଶବ୍ଦ ହେବା ସହ, ହଜାର ହଜାର ନାରୀଙ୍କ ଅନ୍ତର ରୁଦନର ଶବ୍ଦ କଉଳ ଚିହ୍ନା ରାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଠିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରି, ତାଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ଭରତ ଏକାଠି ମିଳି ଜଳ ତର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ସବୁ ଦୁଃଖ ଭରି ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବ୍ୟତିତ କରିଥିଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ ଶୁଦ୍ଧି ହେଲା, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅନେକ ରତ୍ନ, ଧନ, ଭୋଜ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଷାକ, ଅନେକ ଦୁଲ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦାନ କଲେ। ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ରଥ, ଆଲିଶାନ ଘର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦେଲେ। ଏହି ଦାନ ଦେଇ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଉଷାକାଳେ, ଭରତ ଶୋକରେ ଡୁବି, ଚିତା ପାଖରେ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଭରତ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର ମୁହଁ ଭରି କହିଲେ, “ପିତା, ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଭରସା କରି ଦେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇଲେ, ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ। ଆପଣ କୌଶଲ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ଛାଡି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆଖିର ତାପ, ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ର ଦେଖି ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ।" ଭରତ ପିତାଙ୍କ ଦେହର ଶେଷ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁ ଭରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଚିନ୍ତା କରି ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କୌଳ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର ଭରି ଅଶ୍ରୁ ଭରିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଏକ ଅଗାଧ ସମୁଦ୍ର ପରି ଦୁଇଭାଇ ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନକୁ ଡୁବାଇ ଦେଲା। ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ, “ପିତା, ଆପଣ ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଇବା, ପିଇବା, ପୋଷାକ, ଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ କିଏ ଦେବ? ଅପରାଧରେ ଏ ଭୂମି ଭାଗି ଯାଉନାହିଁ।" “ତୁମେ ନ୍ୟାୟ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆମେ ତୁମେ ଛାଡି ରାମ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଛନ୍ତି, ଆମ ଜୀବନର କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ? ମୁଁ ଏ ଶୂନ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା ଜୀବନ ଦେଇ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ତପୋବନକୁ ଯିବି।” ଏହି ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିବା ସବୁଜଣ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନ, ଦୁଇଜଣ ଭାଗା ଶିଂହ ପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଲେ। ପିତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଭରତକୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, “ମହାନ, ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ହେବାରୁ, ଶେଷ ଅସ୍ଥି ବାଛି ଅଛି, ଏଠି ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସବୁଜଣଙ୍କ ଜୀବନରେ ତିନି ଜୋଡା ବିପରୀତ ଘଟଣା ଆସେ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନକୁ ଉଠାଇ ଅନୁପ୍ରେରଣା ଦେଲେ, ଜନମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ନିୟମ ଦେଖିବାକୁ ସିଖାଇଲେ। ଦୁଇ ଭାଇ ଉଠି ତାଙ୍କ ଗୌରବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ବର୍ଷା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଭିଜି ଦୁଇ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଅଶ୍ରୁ ପୋଛି, ଲାଲ ଆଖିରେ ଦୁଃଖିତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭରତ ତ୍ରାସରେ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବାବେଳେ, ଶତୃଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଭରତକୁ କହିଲେ: “ଯେଉଁ ରାମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଇ ଦିଆଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ କିଏ ରାମକୁ ମୁକ୍ତ କରିନାହିଁ? ଆମର ପିତା ଏକ ନାରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ନ୍ୟାୟର ଦିଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ରୋକିବା ଉଚିତ ଥିଲା।” ଏହିପରି ଶତୃଘ୍ନ କହୁଥିବାବେଳେ, ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ କୁବ୍ଜା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭା ପାଇଁ ଆସିଲେ। ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଲେପ, ରାଜସିକ ପୋଷାକ, ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣରେ ତିନି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ; ମଣି ମୟ ଗୁଣ୍ଡି ଓ ଅନେକ ଦୂର୍ଗ ରସିରେ ଏକ ବାନର ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ପୁରୋହିତମାନେ, ରାଜପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ନାରୀମାନେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତିରେ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲେ।