ଏହି ଶୋକମୟ ଘଟଣାରେ, ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ଯେପରି, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରଲୋକର ପରେ ଅନେକ ମନ୍ତ୍ରୀ, ପ୍ରଜା, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଂଗଠିତ ହେଇ, ଚନ୍ଦନ, ଅଗର, ରେସିନ, ପାଇନ, ପଦ୍ମକାଠ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ କାଠ ଏକଠା କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଅନ୍ତିମ ଶବାଗ୍ନି ସଜାଇଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶବାଗ୍ନିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସାଧାରଣ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶବାଗ୍ନିର ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରେଇଲେ। ଏବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନିୟମାନୁସାରେ ଅଘ୍ରେୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ବିଧିମତ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିଲେ; ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ରାଣୀମାନେ, ଜେଷ୍ଠ ଜନମାନେ ସହିତ ଶୋକ ଭରା ପାଳକି ଓ ରଥରେ ନଗର ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଶବାଗ୍ନିରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି କୌଶଳ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଜାଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ନିମଗ୍ନ ହେଇ ପ୍ରମାଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ତାଳିକା ମାନଙ୍କ କୁହୁକୁହୁ ମନ୍ଦ ଶବ୍ଦରେ ହଜାର ହଜାର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ଶୋକ ଓ ଆଶୁ ଭରା ଏହି ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ଯାନ ଛାଡ଼ି ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ବରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ଜଳ ତର୍ପଣ କରି, ଆଶୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦସ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ ଶୂଧି ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅନେକ ରତ୍ନ, ଧନ, ଭୋଜନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଅନେକ ସ୍ଵେତ ଚଦର, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ଭବନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦାନ ଦେଇ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନର ପ୍ରଭାତରେ, ବରତ ବିଶାଳ ବାହୁ ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ଶୋକରେ ହୃଦୟ ଅଟକି ଯାଇ, ଶୁଧି ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ଶବାଗ୍ନିର ପାଦରେ ବସି, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ — “ପିତାଜୀ, ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଭରସା କରି ରଖିଥିଲେ, ଯିଏ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଯେପରି ରକ୍ଷକ ବନକୁ ଯାଇ ପୁତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ।" “ପ୍ରିୟ, ଆପଣ କୌଶଳ୍ୟାମାତାକୁ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁଠିକୁ ଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଖାକ ଓ ଜଳିଥିବା ହାଡ଼ ଦେଖି...” ପିତାଙ୍କ ଦେହର ନାଶ ଦେଖି ବରତ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବା ବେଳେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱଜ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଫଳ ଶୁଧିରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବଳ ଦେଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନର ଶେଷରେ ପଡ଼ିଯାଇ ଦେଖିଥିଲେ, ଶତୃଘ୍ନ ବରତଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଦେଖିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଉପକୃତି ଓ ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରି, ଶତୃଘ୍ନ ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖର ଅପାର ସମୁଦ୍ର, ଦାନ ଦେବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଡୁବାଇ ଦେଲା; ଏହି ମୃଦୁ ଓ ଆନୁଲିତ ପୁଅ ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ — “ପିତା, ଆପଣ ବରତକୁ ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଯେଉଁଠିକୁ ଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ କିଏ ଦେବେ? ବିଦାୟ ବେଳେ ମାଟି କାହିଁକି ଫାଟି ଯାଉନାହିଁ?" “ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ, ଆମେ ବି ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରହି କଣ କରିବୁ? ଆମେ ଆଗ୍ନିକୁ ଶରୀର ଦେଇ ଦିଅବା; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ନଗରକୁ ଆମେ ପ୍ରବେଶ କରିବାନାହିଁ, ବନକୁ ଯାଇବା।" ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ଓ ବରତ, ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ଳାନ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗା ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ବଳଦ ପରି ଚାପି ପଡ଼ିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ, ବରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ — “ବରତ, ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ; ହାଡ଼ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ନାହିଁ, କାହିଁକି ଏଠି ଦିର୍ଘ କରୁଛ? ଏହି ଜଗତରେ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଘଟଣା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆସେ; ଏହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣାରେ ଏପରି ଅନୁଚିତ ନହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ନିୟମକୁ ବୁଝାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର, ଉଠି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଗଲେ; ବର୍ଷା ଓ ଧୂପରେ ଭିଜି, ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ର ଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଶୁ ପୁଛି, ଲାଲ ଆଖି ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖର ବେଳେ ବରତ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଶତୃଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ବରତଙ୍କୁ କହିଲେ — “ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି? ଧର୍ମସମ୍ପନ୍ନ ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ବାସ କରାଯାଇଛନ୍ତି। ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରାମଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିନାହିଁ, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ବାଧି ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ? ଆମ ପିତା ଏକ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ି ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ଅଟକାଇ ଦେଇବା ଉଚିତ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଦେଖିବା ଉଚିତ।" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ବରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇଥିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବନବାସର ଦୁଃଖ ଏହି ଉତ୍ତରପୁରୀ ଗୋଟିଏ ଦୁଃଖମୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଶାନ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହିଗଲା।