ରାଜାଙ୍କ ପରଲୋକ ଉପରାନ୍ତ, ରାଜଧାନୀର ଲୋକମାନେ ରାଜପଥରେ ଆଗକୁ ଯାଇ, ସୁନା, ସୁନାର ଗହନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ବିଛାଇଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ଗୁଗୁଳ, ଦେବଦାରୁ, ପଦ୍ମକାଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ କାଷ୍ଠ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶ୍ମଶାନ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସାଧାରଣ ସବୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ହୋମ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର କଲେ, ଓ ସାମବେଦୀୟ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦାନୁସାରେ ଦୋଲି ଓ ରଥରେ ନଗର ଛାଡିଦେଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଚିତାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ବିଧି କଲେ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସହସ୍ର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖଦାୟକ ଧ୍ୱନି ପରି, ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ ଅନୁବାରେ କାନ୍ଦି, ତାଙ୍କ ଯାନ ଛାଡି ସରୟୂ ତୀରକୁ ନମିଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଠି ମିଶି ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ଏହା ପରେ ସେମାନେ ନଗରକୁ ଫେରି, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଶୋକରେ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ, ଶୌଚାଚାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ରାଜପୁତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନେକ ରତ୍ନ ଦାନ କଲେ। ଏହା ସହିତ ଆଉ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ବଡ଼ ଘର ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ କରାଗଲା। ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ପ୍ରଭାତରେ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ଗଳା ଆଖିରେ ନିର୍ବାନ୍ଧ ହୋଇ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଶୌଚାଚାର ପାଇଁ ଗଲେ। ଚିତାପଦେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଭରତ କହିଲେ, “ପିତାଜୀ, ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡି ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, ମୋତେ ଏକାକି ଛାଡିଦେଲେ। ଆପଣ କୌଶଲ୍ୟାମାତାଙ୍କୁ ଛାଡି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଅଂଗାର ଓ ଜଳିଯାଇଥିବା ଅସ୍ଥି ଦେଖି...” ପିତାଙ୍କ ଦେହ ଶେଷ ହୋଇଯିବା ଦେଖି ଭରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ ଚିତାପଦେ ପଡିଗଲେ। ସେଠାରେ ଉଠାଯିବାବେଳେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପଡିଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ। ଯେପରି ମହାରାଜା ଯୟାତି ଜୀବନ ଶେଷରେ ପଡିଯାଉଥିଲେ, ଏହିପରି ଭାବରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ। ପିତାଙ୍କ ମଧୁର ଗୁଣଗାଥା ସ୍ମରଣ କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଲୁହାଇପଡିଲେ। ସେ ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ତଳିଯାଇଥିଲେ। ଦାନଦାନର ଫଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅପାର ଦୁଃଖରେ, ସେ ନିଜେ ଅତି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଲାଡ଼ପାଳିତ ଝିଅ ପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। “ପିତାଜୀ, ଏମିତି ଶୋକାକୁଳ ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ କିଏ ଦେବ? ବିୟୋଗ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମାଟି ଫାଟିଯିଏ ନାହିଁ। ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ନଥିବାବେଳେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ ଆମର ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ମୁଁ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରହିବି ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବି। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।” ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦୁଇଟି ବୃଷଭ ପରି ଲୁହାଇପଡିଥିଲେ। ଏବେ, ପିତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ। ଏବେ ଅସ୍ଥି ବାହାରିଛି, ଏଠାରେ ବିଳମ୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ନିଶ୍ଚିତ। ଏଠାରେ ଏପରି ଅତି ଦୁଃଖ କରିବା ଚାଲିବ ନାହିଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଜ୍ଞାନୀ ସୁମନ୍ତ୍ର ସେମାନେଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣାଇଲେ। ତେଣୁ, ସେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ପୁନଃ ଉଠି ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ବର୍ଷାରେ ଭିଜି ଓ ସୂର୍ୟରେ ଜଳି, ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଲୁହା ପୁଞ୍ଜାଇ, ଲାଲ ଆଖିରେ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ। ଏହିପରେ ଭରତ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବାବେଳେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ ସହିବେ? ଧର୍ମଶୀଳ ରାମ, ଜଣେ ନାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଶୂର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ କିଏ ମୁକ୍ତ କରି ଦେଲେନି, ଆମ ପିତାଙ୍କୁ ଅଟକେଇ କିଏ ରଖିଲେନି?” ଏପରି ଭାବେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ବିଶାଦରେ ଅତିବାହିତ କଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିତୃକର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିବାହିଲେ।