ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶିବିଲାରେ ଚିତା ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ପରିଚାରକମାନେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ଳିତ କଣ୍ଠରେ, ଦୁଃଖ ଭରା ମନରେ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଉଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଲୋକମାନେ ସୁନା, ସୁନାର ଗହନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ଛିଟିଇ ଦେଉଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ରେସିନ, ଚିଲା, କମଳ କାଠି ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠି ସଂଗ୍ରହ କରି ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସାଧାରଣ ସବୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ରଖିଥିଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବିଧିରେ ହୋମ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ସାମବେଦୀୟ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁଯାୟୀ ରଥ ଓ ପଲଙ୍କୀରେ ନଗର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଚିତା ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଦ୍ୱନି, କ୍ରଉଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱନି ପରି, ହଜାର ହଜାର ଶୋକାକୁଳ ଚିତ୍କାର ଉଠିଲା। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ କନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ବାରମ୍ବାର ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ନିଜ ଯାନ ଛାଡ଼ି ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକସାଥି ଜଳଞ୍ଜଲି ଦେଲେ; ତା’ପରେ ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଶୋକରେ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ ଶୌଚ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ବାରୋ ତରିଖରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅଧିକ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥ୍ଥର ଦାନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତଶତ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ଆରାମଦାୟକ ଘର ଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ହେଉଥିଲା। ତେବେ, ତ୍ରୟୋଦଶୀର ଦିନ ସକାଳେ, ଭରତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ଦବିଗଲେ, ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ଳିତ କଣ୍ଠରେ ପୂତିକାର ନିକଟକୁ ଯାଇ ବିଳାପ କଲେ। ଚିତା ପାଦରେ ଦୁଃଖିତ ଭରତ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପୁଅ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ବିନା ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଯାଏ। ଓ ପ୍ରିୟ ପିତା, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆଖିର ଖାକି ଓ ଜଳିଯାଇଥିବା ହାଡ଼ ଦେଖି..." ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦେହ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଳାପ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ମୁର୍ଛିତ ହେଲେ ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଯାଉଥିଲା, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ପତିତ ଧ୍ୱଜ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ତା’ପରେ ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷରେ ପତିତ ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭି ଭରତଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବି ମୁର୍ଛିତ ହେଲେ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ବିବ୍ରାନ୍ତ ଓ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ପିତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ସଦ୍ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରି, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖରେ ସେ ତିବ୍ର ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଦାନ ଦେଇଥିବା ବର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅପାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରସିଗଲା; ଏହି ସଦା ଲାଡ଼ପ୍ୟାଲା ପୁଅ ଅବାରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। "ହେ ପିତା, ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ କିଏ ଏସବୁ ଦେବେ? ଏପରି ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ ମାଟି ଫାଟିଯାଉନାହିଁ!" "ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ବିନା, ଆମ ପିତା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିଛନ୍ତି—ମୋ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ'ଣ? ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା ଏହି ଖାଲି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବିନାହିଁ, ତପୋବନକୁ ଯିବି।" ଏମିତି ତାଙ୍କର ବିଳାପ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସେଥିରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଦବିଗଲେ, ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶିଂଗ ଥିବା ବଳଦ ପରି ଉଠିଯାଇଥିଲେ। ତା’ପରେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ, "ହେ ଉଜ୍ଵଳ ଭରତ, ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଏଠାରେ ହେଉଛି କେବଳ ହାଡ଼; ଏଠାରେ ଏତେ ଦେରି କାହିଁକି? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ତିନିଟି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ। ଏହି ଅଟଳ ବିଷୟରେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ନିୟମ ତଥ୍ୟ ଶୁଣାଇଲେ; ଏହି ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଉଠି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ବର୍ଷା ଓ ରବିରେ ଭିଜି ଏବଂ ପୋଡ଼ି, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ପୋଛି, ଲାଲ ଆଖିରେ ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିଲେ। ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ସେ ରାମ, ଏମିତି ଦୁଃଖ ନିଜ ପାଇଁ କେତେ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି! ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଯାଇଛି।