ଓ ରାଜା, ତୁମେ ନଥିବା ପରେ ପୃଥିବୀ ଏମିତି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ; ଆଉ ଆୟୋଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହି ଭଳି ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛି। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଡୁବୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଭରତ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କ୍ରିୟା ଯେଉଁମାନେ ହେବା ଉଚିତ, ସେମାନେ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ସମୟରେ କର।" ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଗୃହଣ କରି, ଭରତ ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, କୁଳଗୁରୁ, ଓ ଅଧ୍ୟାପକମାନେଂକୁ ଡାକିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହର ବାହାରେ ଥିବା ଯେଉଁମାନେ ଥିଲେ, ପୁରୋହିତମାନେ ସଠିକ୍ ବିଧିରେ ସେମାନେଂକୁ ଆଗେଇ ନେଲେ। ପରେ, ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶିବିଲାରେ ରଖି, ଦାସମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଭରି, ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଲୋକମାନେ ସୁନା, ସୁନାର ଗହନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ରେସିନ, ଚିର, ପଦ୍ମକାଠ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଆଣି, ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ସେଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସାଧାରଣ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ହୋମ କରି, ସାମବେଦୀୟ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସାମଗାନ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସହିତ, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ପଳଙ୍କି ଓ ରଥରେ ନଗର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଚିତାସ୍ଥ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଆଉ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଜାଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନାରୀମାନେ ଶୋକରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା କୁହୁଡ଼ିଆ ପଖୀ ଭଳି ଅନେକ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଅତିଶୟ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶ୍ରୁପ୍ରବାହରେ ପୁଣିପୁଣି ବିଳାପ କରି, ତାଙ୍କର ଯାନ ଛାଡ଼ି ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକଠି ଜଳଞ୍ଜଳି ଦେଲେ। ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ କାଟିଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ, ଶୁଦ୍ଧି ହେବା ପରେ, ଦ୍ବାଦଶ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଭରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ବହୁ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଣିମୁକ୍ତା ଦାନ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ଭବନ ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ରାଜାଙ୍କ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦେଇ, ତ୍ରୟୋଦଶୀର ଦିନ ସକାଳେ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଗଳା ଅଟକି ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଗେଇଲେ। ଚିତାପାଦରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଥିବା ଭରତ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ, ଏମିତି ମୋତେ ଏକାକୀ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଆପଣ କୌଶଲ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆସ୍ତି ଓ ଚାରିପାଖ ଜଳିଥିବା ହାଡ଼ ଦେଖି ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭସିଯାଉଛି।” ପିତାଙ୍କ ଦେହ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ଭରତ ଭୂମିରେ ଲୁହା ମାଡ଼ି ଚିତ୍କାର କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଯିବାବେଳେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ରଥର ପତିତ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷରେ ପତିତ ଦେଖିଥିଲେ, ସେହିପରି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖଦେଖି ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଚଳରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ମନେକରି ମହାଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ। ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। “ହେ ପିତା, ଦୁଃଖିତ ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ଏହା କିଏ ଦେବେ? ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ଫାଟିଯିଏନାହିଁ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ବିନା ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ, ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଆମ ଜୀବନର କ’ଣ ଅର୍ଥ ଅଛି? ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା ଏହି ଶୂନ୍ୟ ନଗରରେ ରହିବିନାହିଁ। ମୁଁ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବିନାହିଁ, ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି।” ଏମିତି ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ଦୁଇଭାଇଁ ଭୂମିରେ ଲୁଚିଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଅନୁଗାମୀମାନେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତେବେ, ପିତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଭରତଙ୍କୁ ଉଠାଇ କହିଲେ— “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ହେବାକୁ ଆସିଛି। ଏଠାରେ କେବଳ ହାଡ଼ ଅଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଁକୁ ତିନି ଯୁଗଳ ବିପରୀତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆସେ—ଏହି ଅଟଳ ବିଷୟରେ ଏମିତି ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରତ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ରାଜାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ନିଜ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଏବଂ ଆୟୋଧ୍ୟା ରାଜଧାନୀ ଶୋକରେ ଭାସିଗଲା।