ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରଲୋକ ହେବା ପରେ, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିବାବେଳେ ଆପଣ କଣ ନିଷ୍ପତି କରିଥିଲେ, ନ୍ୟାୟବାନ୍ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରି? ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜନତା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି ରାମଙ୍କୁ ବିହାର କରି, କେଉଁଠି ଯିବେ? ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପରେ ଏବଂ ରାମ ଦଂଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ, ଏହି ନଗରର ଭଲ, ସୁରକ୍ଷା କେଉଁଠି ରହିବ? ଆପଣ ନଥିବା ଭୂମି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ଭଳି ଅନ୍ଧାର ହେଇଯାଇଛି, ଏହି ନଗର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି।” ଭରତ ଏମିତି ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଦରକାର, ଶୀଘ୍ର କର, ଭୟ ନ କର।” ଭରତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ କରି ‘ଏମିତି ହେବ’ କହି, ତୁରନ୍ତ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, ଗୁରୁ, ଓ ଆଚାର୍ୟମାନେ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ପୁରୋହିତମାନେ ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ କରିବାରେ ଲଗିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦେହକୁ ଶିବିଳାରେ ରଖି, ଦୁଃଖ ଭରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ନିର୍ବାଣ ଭାବରେ ଉପଚାର କରିଲେ। ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପଥରେ ସୁନା, ଗହଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଛିଁଡିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗର, ଲକ୍କ, ପାଇନ, ପଦ୍ମ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଆଣି, ଅଗ୍ନିଶାଳା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଲେ। ସମସ୍ତ ଉତ୍କଟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ବାଦୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିଶାଳା ମଧ୍ୟରେ ପୁରୋହିତମାନେ ରଖିଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ହୋମ କ୍ରିୟା କରି, ସାମ ବେଦର ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ପାଳକୀ ଓ ରଥରେ ଯଥାଯଥ ଯାଇଲେ। କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ଦେଖି, ବିଲାପ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ କ୍ରୌଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଭଳି ଚାରିପାଖରେ ଚିଁଡିଗଲା। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ମହିଳାମାନେ ଗାଡି ଓ ପାଳକୀରୁ ଉତରି, ସରୟୁ ତଟକୁ ଗଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକସাথে ଜଳ ତର୍ପଣ କରି, ଦୁଃଖ ଭରି ଚକୁରେ ଜଳ ନେଇ, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଶୋକରେ ବିତାଇଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ ଶୋଧନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କରିଲେ। ଭରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଅଧିକ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମହଲା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ମଣି ଦେଲେ। ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଗାଡି, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଘର ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଗଲା, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ। ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଉଷାକାଳେ, ଭରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଅଗ୍ନିଶାଳା ପାଖରେ ଆସି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ବିଲାପ କରି କହିଲେ—“ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଭରସା କରି ଦେଇଥିଲେ, ତେବେ ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଛାଡି ଦେଇ ଜଙ୍ଗଳକୁ ଯାଇଥାଏ। ଆପଣ କୌଶଲ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ଛାଡି କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆଖ ଓ ଜଳ ଭରି ହାଡ଼ ଦେଖି, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଛି।” ପିତାଙ୍କ ଦେହ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦେଖି, ଭରତ ବିଲାପ କରି ଭୂମିରେ ଚାପି ପଡିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବା ପରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଭୂମିରେ ଲୁହିଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରୋହିତମାନେ ଏକାଠି ଆସିଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କ ଶେଷ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ, ଏମିତି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ, ଅବାସ୍ଥା ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମନରେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭରିଗଲେ। ବଡ଼ ଦୁଃଖର ସାଗର, ଦାନ ଦିଆଯିବା ଦୁଃଖରୁ ଉପଜି, ଏହି ସାଗର ତାଙ୍କୁ ବୁଡ଼ାଇ ଦେଲା। ସେ ମୃଦୁ, ସଦା ପ୍ରେମରେ ପାଳିତ ଶିଶୁ, ବିଲାପ କରି କହିଲେ—“ହେ ପିତା, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଗହଣା ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ କିଏ ଦେବ? ବିଚ୍ଛିଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଭୂମି ଫାଟିଯାଇ ନାହିଁ।” “ଧର୍ମଜ୍ଞ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ରାଜା, ଆପଣ ବିନା, ଆମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ଜଙ୍ଗଳରେ, ମୋ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା ଏହି ଖାଲି ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରହିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ତପୋବନକୁ ଯିବି।” ଏହି ବିଲାପ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅନୁସରୀ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭରିଗଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ନିରାଶ, ଭୂମିରେ ଚାପି ପଡି, ଭଙ୍ଗ ଶୂଙ୍ଗ ଦୁଇ ବୃଷ ଭଳି ଲୁହିଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶୁଭ ପୁରୋହିତ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।