ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ବିଶିଷ୍ଟ ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଶୋଭାମୟ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଶୁଇ ଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭରତ ରଜାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଏହିପରି କଥା ଚାଲିଲେ— “ହେ ରଜା, ମୁଁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିଲି, ମୁଁ ଏଯିଁ ଫେରିନଥିଲି, ତେବେ ଆପଣ କଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ? ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର ଧରିଥିବା ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ କେମିତି ଦେଲେ?” “ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜନମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ବିହାରି, ପୁରୁଷ ସିଂହ ରାମଙ୍କ ପରି ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରୁଥିବା ଜନଙ୍କୁ ଛାଡି, କେଉଁଠି ଚାଲିଯିବେ? ଆପଣ ଏବେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଓ ରାମ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ସମୟରେ, କିଏ ଏହି ନଗର ରକ୍ଷା ଓ କ୍ଷେମ ଦେବେ? ଆପଣ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ପୃଥିବୀ ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ନଗର ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଉଛି।” ଭରତ ଏପରି ଶୋକ କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମନ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲା, ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ପୁନି ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— “ଏହି ପୁରୁଷ ମହାରାଜଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଆବଶ୍ୟକ, ଶୀଘ୍ର କର, ଶଙ୍କା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ଭରତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ‘ଏହିପରି ହେଉ,’ ବୋଲି କହିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, ଗୁରୁ, ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ମହାରାଜଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହର ବାହାରେ ଅଛିଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁରୋହିତ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିୟମିତ ବିଧିରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଲେ। ଏହାପରେ, ଚେତନା ଛାଡି ଦେଇଥିବା ରଜାଙ୍କୁ ଶିବିଳା ଉପରେ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଓ ଗଳା ଅଟି ଯାଇଥିବା ସେବକମାନେ ତାଙ୍କୁ ବହି ନେଇଯାଇଲେ। ରଜାଙ୍କୁ ଆଗରେ ଲୋକମାନେ ସୁନା, ସୁନା ଗହଣା ଓ ଅନେକ ମଲ୍ଲା ଚେପି, ପଥ ଉପରେ ବିଛାଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ରେସିନ, ପାଇନ, ପଦ୍ମକା ଓ ଦିବ୍ୟ ଲକଡ଼ୀ ଏବଂ ଶ୍ମଶାନ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁରୋହିତମାନେ ରଜାଙ୍କୁ ଚିତା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ନିୟମିତ ଅଘ୍ରାୟଣ ଦେଇ, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରଜାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ସହ ପାଳଙ୍କି ଓ ରଥରେ ନଗର ଛାଡି ଦେଇ ଯାଇଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଚିତା ଉପରେ ରଖିଥିବା ରଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କରିଲେ, ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଥିଲେ। ମହିଳାମାନେଙ୍କ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ କଠବା କଣ୍ଠର କାନ୍ତି ପରି, ହଜାର ମହିଳା ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଆକୁଳ ହୋଇ, ଅନେକ ଥର ଶୋକ କରି, ସେମାନେ ଗାଡ଼ି ଉପରୁ ଉତରି ସରୟୂ ତୀରକୁ ଆସିଲେ। ଭରତ, ରଜାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହ ଜଳ ଦାନ କ୍ରିୟା କରି, ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରି, ଦସ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ରହିଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ, ସଉଚିତା ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ରଜାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କରିଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅନେକ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ପୋଷାକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଦେଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଗାଡ଼ି ଓ ଭବ୍ୟ ଘର ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ରଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦିଆଗଲା; ତେବେ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଉଷାକାଳେ, ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବି, ଗଳା ଅଟି ଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ସଉଚିତା ପାଇଁ ଆଗକୁ ଗଲେ। ଚିତା ପାଦରେ, ଦୁଃଖରେ ଅତି ଆକୁଳ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ଯିଏ ଏବେ ବନକୁ ଗଲା, ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡି ଦେଲେ; ଏହା ଏପରି ଯେ କଣ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ପ୍ରତିରକ୍ଷକ ପିଲାକୁ ଛାଡି ଦେଇଥିବା ପରି। ହେ ପ୍ରିୟ, ଆପଣ ଆପଣଙ୍କ ଜନାନୀ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡି, କେଉଁଠି ଚାଲିଯିବେ? ଏହି ଲାଲ ଆଙ୍ଗାର ଓ ଜଳିଥିବା ହାଡ଼ର ଚକ୍ର ଦେଖି, ମୋ ଦୁଃଖ ଅପାର।” ପିତାଙ୍କ ଦେହ ଶେଷ ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ପୃଥିବୀରେ ଖସି ପଡ଼ିଲେ। ଉଠାଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ପତିତ ଧ୍ୱଜ ପରି ଦେଖାଯାଇଥିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତରେ, ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନ ଶେଷ ଦେଖିଥିଲେ, ଏପରି ଶତୃଘ୍ନ ଭରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଦେଖିଲେ। ରଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶତୃଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ସେ ଅପସ୍ମାର ଭଳି ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଚରିତ୍ରକୁ ପୁନିପୁନି ସ୍ମରଣ କରି, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚାଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଶତୃଘ୍ନ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ଦାନ ଦେବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖର ଅପାର ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆବରଣ କରିଲା; ଏହି ସ୍ନେହାଳ, ସଦା ଲାଡ଼ ପିଲା— “ହେ ପିତା, ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିବା ଭରତକୁ ଛାଡି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଯିବେ? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ କିଏ ଦେବ? ଭିନ୍ନତା କାଳରେ ମାଟି ଫାଟି ଯାଉନାହିଁ।” “ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମହାତ୍ମା ରଜା, ଆପଣ ବିନା ଆମେ କିପରି ରହିବା? ଆପଣ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଯିବା ଓ ରାମ ବନରେ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ—” “ମୋ ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ; ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା, ଶୂନ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରରେ, ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୁଁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ତ୍ୟାଗୀ ବନକୁ ଯିବି।” ଏହିପରି ଶୋକ ଶୁଣି ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭରତ, ଦୁଃଖରେ ଅତି ଆକୁଳ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।