ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦିନରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ତେଲ ନହାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ନିର୍ବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଶୁଆ ହେବା ପରି ଶୟାନ ଥିଲେ। ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଶୟା ଉପରେ, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଉଭୂଷିତ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ବିପରୀତ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ଭାରତ, ଦୁଃଖରେ ଭାରି, ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ଆପଣ କଣ ନିଷ୍ପତି କରିଥିଲେ? ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପସାରଣ କରିବା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କଣ ଭାବିଥିଲେ?” ସେ ଆଉ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ମହାନ ରାଜା, ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ? ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜନମାନେ ଏବଂ ରାମ ନାହିଁ—ଯିଏ ମାନବ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମଳ—ଏମିତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ?” ଏବେ, ରାଜା ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ଏହି ସହରର କଳ୍ୟାଣ ଓ ସୁରକ୍ଷା କିଏ ଦେଖିବ? ଏହି ଭୂମି ଆପଣ ବିନା ଅନ୍ଧାର ରାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏବଂ ସହର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅନ୍ଧାର ଲାଗୁଛି। ଭାରତ ଏପରି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ପୁନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଶବ ସଂସ୍କାର ନିମିତ୍ତେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କର, ଶଙ୍କା ନ କର।" ଭାରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗୃହଣ କରି, “ଏହି ଭଲ,” କହି, ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, କୁଳଗୁରୁ ଓ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଡାକିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହର ବାହାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଲୋକମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଲେ। ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଦେହକୁ ଶିବିଲାରେ ରଖି, ଦାସମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଗଳାରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଗଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଲୋକମାନେ ବହୁ ସୁନା, ଗହଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଛିଁଟି ଦେଇ ଯାଉଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ରେସିନ, ପାଇନ, ପଦ୍ମକାଠ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଏକତ୍ର କରି ଶବସଂସ୍କାର ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏଠାରେ, ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସାଧାରଣ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ଏପରେ, ନିୟମିତ ହୋମ କରି ପୁରୋହିତମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ରାଣୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ପାଲକି ଓ ରଥରେ ସହର ଛାଡି ଯାଇଥିଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଚିତା ଉପରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଶବସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ, ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଜଳି ଉଠିଲେ। ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, କ୍ରାନ୍ତିର ଦଳ ପରି ହଜାର ମହିଳା ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ମହିଳାମାନେ ପୁନିପୁନି ବିଲାପ କରି, ତାଙ୍କର ଗାଡି ଉପରୁ ଉତରି ସରୟୂ ତୀରକୁ ଗଲେ। ଭାରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସମେତ, ଜଳ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ, ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟତୀତ କଲେ। ଏଉଁଠି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସତତର ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଲା। ଦଶ ଦିନ ପରେ, ଶୁଦ୍ଧି ସମାପ୍ତ ହେଲା, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥର ଦାନ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅନେକ ଧଳା ଚଦର, ଶତାଧିକ ଗାଈ, ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଦାସ, ଗାଡି ଓ ଭବନ ଦାନ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଏହି ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତେ କଲେ; ତାପରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ସକାଳେ, ଭାରତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଚୋଇଯିବା, ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଗକୁ ଗଲେ ଓ ବିଲାପ କଲେ। ଚିତା ପାଦ ଉପରେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଭରସା କରି ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ଏହା ଏମିତି, ଯେଉଁପରି ଏକ ପୁଅ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଛାଡି ଦେଇଥାଏ। “ହେ ପ୍ରିୟ, ଆପଣ କୌଶଳ୍ୟାକୁ ଛାଡି କେଉଁଠି ଯାଇଛନ୍ତି? ଏହି ଲାଲ ଆଖି ତଥା ଜଳି ହୋଇଥିବା ଅସ୍ଥି ଦେଖି—” ପିତାଙ୍କ ଦେହ ଶେଷ ହେବା ଦେଖି, ସେ ବିଲାପ କଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଯାଇଲେ; ଏହା ଦେଖି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଉଠାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ପତିତ ଧ୍ୱଜ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଶୁଦ୍ଧି ରେ ଅଟୁଟ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନ ଶେଷରେ ପତିତ ଦେଖିଥିଲେ, ଏମିତି ଶତୃଘ୍ନ ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରି ଦେଖିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶତୃଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ; ଦୁଃଖରେ ଭରି ଏକ ମାଦ ପରି, ସେ ଗଭୀର ବିଲାପ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଉପକାର ମନେପକାଇ, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଃଖଦାୟିକ ଦୁଃଖରେ ସେ ଭରି ଯାଇଲେ। ବର ଦେବା ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅପାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର ସେଠାରେ ତଳି ଯାଇଥିଲେ; ଏହି ସନ୍ତାନ, ଯିଏ ଦୟାଳୁ ଓ ସଦା ପ୍ରେମରେ ପାଳିତ— “ହେ ପିତା, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଛି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଯାଇଛନ୍ତି? ଆପଣ ଆମକୁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଗହଣା ଦେଉଥିଲେ ନା? “ଆପଣ ଆମକୁ ସବୁକିଛି ଦେଉଥିଲେ—ଏବେ କିଏ ଦେଉଛି? ତଥାପି ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ ଭୂମି ଫାଟିଯାଏ ନାହିଁ। “ଆପଣ ବିନା, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ମହାତ୍ମା ରାଜା, ଆମ ପିତା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବା ଓ ରାମ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ସମୟରେ— “ମୋ ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ଭାଇ ଓ ପିତା ବିନା, ଖାଲି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଶାସିତ ସହରରେ, ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ନିବେଦନ ହେବି। “ମୁଁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ତପସ୍ଵୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।” ଏହି ବିଲାପ ଶୁଣି, ଦୁଃଖ ଦେଖି— (ଏଠିରେ କଥା ଅଗ୍ରଗତି ପାଉଛି।