ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ମନ ହରାଇ ଏକ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ଏହି ଦୁଃଖରାତ୍ରି କେମିତି ଚାଲିଗଲା ତାହା କେହି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଭାରତଙ୍କୁ, ବସିଷ୍ଠ ଋଷି—ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ଓ ମହାମୁନି—ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ କହିଲେ, “ମହାଶୟ, ଏବେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ଏହି ସମୟ ରାଜାଙ୍କ ପିତୃକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କର।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭାରତ ଆତ୍ମସଂଯମ ଧରିଲେ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପିତୃକ୍ରିୟା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ତେବେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ତେଲ ମଣ୍ଡପରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଗଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ରଙ୍ଗ ନଥିଲା, ଶୁନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୁଏଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ରତ୍ନମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ଭାରତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିପୁଳ ଶୋକରେ ବିଲାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିବା ସମୟରେ ତୁମେ କ’ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ ଯେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଓ ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅତିତ୍ୟାଗ କଲେ? ରାମଙ୍କ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖିତ ପ୍ରଜାମାନେ ତୁମେ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଯିବୁଛ? ଏବେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ—କିଏ ଏହି ନଗର ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବ? ତୁମେ ନଥିବାରୁ ଏ ଭୂମି ଚାନ୍ଦ ନଥିବା ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାର ଲାଗୁଛି, ଏହି ନଗର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଅନ୍ୟାୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇଛି।” ଭାରତ ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ, “ହେ ବଳଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପିତୃକ୍ରିୟା କରିବେ, ସେମାନେ ବିଳମ୍ବ ନକରନ୍ତୁ, ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ଭାରତ ଶୀଘ୍ର ଦେବତା, ପୌରୋହିତ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଓ ନିଜ ପରିବାର ଲୋକଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ତେଲ ମଣ୍ଡପରେ ଥିଲେ, ପୌରୋହିତମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ମାନ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ବାହାରେ ନେଇଗଲେ। ଏହାପରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶିବିଳା ରଥରେ ରଖି, ଦାସମାନେ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରେ, କଣ୍ଠ ଅଟକି ନେଇଗଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଲୋକମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅଳଙ୍କାର, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ପଥରେ ଛିଟାଇଲେ। ଅନ୍ୟେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ରେସିନ, ଦେବଦାରୁ, କୁମୁଦ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଆଣି ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏଠାରେ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୌରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋମ କରାଗଲା, ସାମବେଦୀୟ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସାମ ଗାନ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ପାଳକି ଓ ରଥରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ସହର ଛାଡ଼ିଲେ। ପୌରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପିତୃକ୍ରିୟା କଲେ, ଓ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ଏତେ ମହିଳାମାନେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ, ଯାହା କ୍ରଉଁଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରିଥିବା ପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବାବେଳେ, ନିଜ ଯାନ ଛାଡ଼ି ସରୟୂ ତଟକୁ ଅସିଗଲେ। ଭାରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୌରୋହିତମାନେ ଏକାଠି ଜଳତର୍ପଣ କଲେ; ପରେ ସମସ୍ତେ ଅଞ୍ଜଳି ଆଖିରେ ଆଂଶୁ ନେଇ ସହରକୁ ଫେରିଲେ, ଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଏପରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଶୂଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଭାରତ ପିତୃକ୍ରିୟା କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଣି ଦାନ କଲେ। ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତଶ: ଗାଈ, ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଦାସ, ଯାନ ଏବଂ ଭବନ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଦାନ ସମସ୍ତ ଦଶରଥଙ୍କ ପିତୃକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଦିଆଗଲା। ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନର ପ୍ରଭାତେ, ଭାରତ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଗଳା ଅଟକି, ଶୁଧି ପାଇଁ ଚିତା ପାଦେ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଚିତା ପାଦେ ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—“ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଲେ, ଆପଣ ମୋତେ ଏମିତି ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୁଅ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ନଥିଲେ ଅନାଥ ହୋଇପଡ଼େ। ମୋତେ ଏମିତି ଛାଡ଼ି, ଆପଣ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆଖର ରାଖ ଓ ଜଳି ଯାଇଥିବା ଅସ୍ଥି ଦେଖି—” ଏମିତି କହି, ପିତାଙ୍କ ଦେହ ପ୍ରଳୟ ଦେଖି ସେ ବିଲାପ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିପଡ଼ିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଥିବା ପରି ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନ ଶେଷରେ ଅଚେତନ ଦେଖିଥିଲେ, ତେଣୁ ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭାରତଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଗଲେ। ରାଜାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଶତୃଘ୍ନ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ; ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କଲେ। ପୁନିପୁନି ପିତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ସ୍ନେହ ସ୍ମରଣ କରି, ମନ୍ଥରା ଓ କୈକୟୀଙ୍କ କାରଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲା। ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର, ଦାନ ଦେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଡୁବାଇଦେଲା; ସେ ସଦା ଲାଡ଼ପ୍ୟାରା, ଅତି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶିଶୁ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଲେ।