ଭାଗ୍ୟର କୃପାରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ତୁମ ଆତ୍ମା ଧର୍ମରୁ ବିମୁଖ ହେଉନାହିଁ, ମୋ ପୁଅ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ଲୋକକୁ ଅଧିଗମ କରିବ। ଏହିପରି କହି, ମାତା କୈକେୟୀ ଭାରତଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, କୋଳରେ ବସାଇ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିପକିଲେ। ଏପରି ମହାତ୍ମା, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଶୋକ ଦମିତ ଥିଲେ। ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାରତ ଅଚେତନ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଜ୍ଞାନ ହରାଇ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେଠି ଦୁଃଖରେ ରାତି ଅତିବାହିତ ହେଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଭାରତଙ୍କୁ, ଋଷି ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବକ୍ତା ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, କହିଲେ: “ବହୁତ ହେଲା ଶୋକ, ମହାନ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ରାଜକୁମାର; ଏହି ସମୟ ଉଚିତ—ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କର।" ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭାରତ ଆତ୍ମସଂଯମ ଫେରାଇ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ତଳିରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଗଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିଲା, ସେ ଘୁମାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଶୟ୍ୟାରେ, ବିଭିନ୍ନ ମଣିମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଫେରି ଆସିନଥିବା ବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ କ’ଣ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ? ରାମଙ୍କ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜନମାନେ ଛାଡ଼ି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ? ଆପଣ ବିନା ଏହି ନଗର ଏବଂ ମାଟି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି ଅନ୍ଧକାର ଲାଗୁଛି।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ବଶିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି ନରପତିଙ୍କ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, ଶୀଘ୍ର କର, ମହାବାହୁ।" ଭାରତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାକୁ ମାନି, ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, ଗୁରୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିଶାଳା ପାଖରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁରୋହିତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବାହାରିଲେ। ତାପରେ, ଚେତନା ହରାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶିବିଳା ଉପରେ ରଖି, ଦାସମାନେ କନ୍ଠ ଆଉ ମନ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଲୋକମାନେ ସୁନା, ଗହନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଛିଟିଦେଉଥିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ଗୁଗୁଳ, ଦେବଦାରୁ, ପଦ୍ମକାଷ୍ଠ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଷ୍ଠ ଏନେଇ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ସେଠାରେ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତା ମଧ୍ୟରେ ବସାଇଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ହୋମ କରି, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜପତ୍ନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ପାଳକୀ ଓ ରଥରେ ସହର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଚିତାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ହଜାର ହଜାର ନାରୀମାନେ କ୍ରଞ୍ଚପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖଭରା ସ୍ୱରରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ, ପୁନିପୁନି ବିଲାପ କରି, ତାଙ୍କ ଯାନ ଛାଡ଼ି ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଭାରତ, ରାଜପତ୍ନୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ମିଶି ସରୟୂ ତଟରେ ଜଳଞ୍ଜଳି କରି, ଗୋଟିଏ ଦଶକ ଦିନ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ, ଶୌଚ କ୍ରିୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ବାର ତମ ଦିନ ଭାରତ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ବହୁ ରତ୍ନ, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଣିମାଳା ଦାନ କଲେ। ଅନେକ ସ୍ୱେତ କମ୍ବଳ, ଶତଶଃ ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ଭବନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଦାନ ଦେଇ, ତ୍ରୟୋଦଶୀର ସକାଳେ ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଗଳା କଠିନ ହୋଇ, ପ୍ରଶୁଧି ପାଇଁ ଚିତାପାଦେ ଗଲେ। ଚିତା ପାଖରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରୋଟେକ୍ଟର ବିନା ପୁଅ ପରି ରଖିଦେଲେ। ଆପଣ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆଖି ରାଖି ଏବଂ ଜଳିଥିବା ଅସ୍ଥି ଦେଖି…" ପିତାଙ୍କ ଦେହ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିପକିଲେ ଓ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଉଥିବା ବେଳେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥଧ୍ୱଜ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ତେବେ, ସମସ୍ତ ଶୁଧ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ଯେପରି ଋଷିମାନେ ଯୟାତିଙ୍କୁ ଜୀବନ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦେଖିଥିଲେ, ତେଣୁ ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଭାରତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଦେଖିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କ୍ରିୟା ଓ ତା’ପରି ଭାରତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଶୋକମୟ ହେଲା।