ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ଏଭଳି ଶପଥ ନେଉଛ, ଏଥିରେ ମୋର ଦୁଃଖ କେବଳ ବଢ଼ିଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଜୀବନକୁ ବି ନେଇଯାଉଛ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମରୁ ଅପସ୍ଥାନ କରିନାହ, ଏହିପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁଣ୍ୟବାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଏପରି କହି, ସେ ଭାରତଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସାଇ ନେଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଭିତରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମନ ମାୟା ଓ ଦୁଃଖ ଦମନ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଉଥିଲା। ସେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭିତରେ ରାତି କେମିତି ଚାଲିଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ମହାମୁନି ବଶିଷ୍ଠ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ଋଷି, ଭାରତଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜପୁତ୍ର, ଏଉଁ ଦୁଃଖରେ ଏବେ ବେଶି ଲିପ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସମୟରେ ତୁମେ ତୁମ ଦେବତାପିତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କର।" ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭାରତ ଆତ୍ମସଂଯମ ଆଣିଲେ, ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ମଣ୍ଡପରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଗଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ରଙ୍ଗ ନଥିଲା, ସେ ଘୁମାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଶୈଯ୍ୟ ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଭାରତ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଆପଣ କ’ଣ ଭାବି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅତିତ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏଠାରେ ନଥିଲି? ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜନମାନେ ଓ ରାମ ବିନା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି? ଏବେ ଆପଣ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଶହର ରକ୍ଷା କିଏ କରିବ? ଆପଣ ବିନା ଏହି ପୃଥିବୀ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି, ମୋ ପାଖରେ ଏହି ଶହର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି।" ଭାରତ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ବଶିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରବଳ ବାହୁଧରୀ, ଏହି ନରପତିଙ୍କର ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ତାହା ବିଲମ୍ବ ନକରି କର।" "ଯଥାସ୍ତୁ," କହି, ଭାରତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ସ୍ମ୍ରାଣ କଲେ, ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, କୁଳଗୁରୁ, ଓ ଆଚାର୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଶାଳାର ବାହାରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯଥାବିଧି ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପରେ, ଚେତନାହୀନ ରାଜାଙ୍କୁ ଶିବିଲା ଉପରେ ରଖି, ଦାସମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଅଟକି ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗି ନେଇଗଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଲୋକମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ଛିଟିଁ ଦେଉଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ରେସିନ, ଦେବଦାରୁ, ପଦ୍ମକାଷ୍ଠ, ଓ ଦିବ୍ୟ କାଷ୍ଠ ଆଣି, ଶ୍ମଶାନ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏଠାରେ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ହୋମ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସାମଗାନ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ରଥ ଓ ଦୋଳୀରେ ନଗର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତା ଉପରେ ରଖି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ, ମହିଳାମାନେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏଠାରେ ହଜାର ହଜାର ମହିଳା ଶୋକରେ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଭଳି କାନ୍ଦିବାର ଶବ୍ଦ ହେଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ବିଲାପ କରୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ଯାନ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କରି ସରୟୂକୂଳକୁ ଅସିଲେ। ଭାରତ, ରାଜାଙ୍କର ଜନାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ମିଶି ଜଳଅଞ୍ଜଳି ଦେଲେ; ପରେ ସମସ୍ତେ ଅଂଶୁମୟ ଚକ୍ଷୁରେ ନଗରକୁ ଯାଇ, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ କାଟିଲେ। ଦଶ ଦିନ ପରେ, ପବିତ୍ରତା ହେବା ପରେ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ରତ୍ନ, ସମ୍ପତ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ରତ୍ନ ଦାନ କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଅନେକ ଧଳା କମ୍ବଳ, ଶତଧା ଗାଈ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଯାନ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗୃହ ଦେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦାନ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦିଆଗଲା; ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନର ସକାଳେ, ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଗଳା ଅଟକି, ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଚିତା ପାଦଦେଶରେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆପଣ ମୋତେ ରାଘବଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇ, ମୋତେ ଏଭଳି ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୁଅ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥାଏ। ହେ ପ୍ରିୟ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଆପଣ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏହି ଲାଲ ଆସ୍ତି ଓ ଚିତାର ଚକ୍ରଦେଖି..." ପିତାଙ୍କ ଦେହର ଅନ୍ତ ଦେଖି, ଭାରତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଜୋରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯିବାବେଳେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ପତିତ ଧ୍ୱଜ ପରି ଲଗୁଡ଼ି ଥିଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।