ଏହି ଦୁଃଖର ସମୟରେ, ରାମ ଚଳିଯିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ସେ ଜଣେ ଜଳକୁ ଅପବିତ୍ର କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେଇବାର ପାପ ଲାଗୁ ଯାଉ। ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଯଦି ଉତ୍କଳ ଚଳିଯିବେ, ସେ ଜଣେ ଅପବିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବାଧା ଦେବା, କିମ୍ବା ଛେନା ପାଇଁ ଦେଖିଥିବା ଗାଁକୁ ଦୁହିବାର ପାପ ଲାଗି ଯାଉ। ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଯଦି ଉତ୍କଳ ଚଳିଯିବେ, ଜଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତରସିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଠକେଇବାର ପାପ ଲାଗି ଯାଉ। ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଯଦି ଉତ୍କଳ ଚଳିଯିବେ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନ୍ୟାୟ ପଥ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ ସତ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିବାରେ, ସେ ଜଣେ ତାଙ୍କ ପାପରେ ଅଂଶୀ ହେଉ। ପତି ଓ ପୁଅ ହାରାଇ ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କର ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟା ନିଜକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଲୁଟି ପଡିଲେ। ଭରତ ଦେଖିଲେ, ଜଣେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ, ଏପରି କଠୋର ଶପଥ କହୁଥିବା, ତାକୁ କୌସଲ୍ୟା କହିଲେ, "ମୁଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ତୁମେ ଏପରି ଶପଥ କହିବାରେ ମୋ ଜୀବନକୁ ନେଉଛ।" ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମର ଆତ୍ମା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମରୁ ଅପସ୍ଥାନ କରିନାହାନ୍ତି; ଏପରି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ତୁମେ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକକୁ ଅର୍ଜନ କରିବେ। ଏପରି କହି, କୌସଲ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଆପଣା ଆଖିରେ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜକୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଲୁଟି ପଡିଲେ। ଭରତ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଦମନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ସେ ଜଣେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକୀ, ଭୂମିରେ ପଡି, ଘଣ୍ଟା ଘଣ୍ଟା ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଏପରି ଦୁଃଖରେ ରାତି ଦିଅଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଟ୍ତରି ଷଷ୍ଠି ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତାପରେ, ଭରତ, କୈକୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବାବେଳେ, ମହାବିଦ୍ୱାନ ବସିଷ୍ଠ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବକ୍ତା ଓ ଋଷି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦୁଃଖ ଅତିକ୍ରମ କର, ମହାଶୟ; ଏହି ସମୟ ରାଜାଙ୍କର ଶେଷ କ୍ରିୟା କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭରତ ନିଜକୁ ସଂଯମ କଲେ, ଧର୍ମ ଜାଣି, ରାଜାଙ୍କର ଶେଷ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ରାଜା, ତେଲ ଭାଣ୍ଡରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିବା, ମୁହଁରେ ରଙ୍ଗ ନଥିବା, ଶୁଇଥିଲେ ଏକ ଶୁଭ ଶୟ୍ୟାରେ, ବିଭିନ୍ନ ମଣି ଓ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ। ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଲୁଟି ପଡି, କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ମୁଁ ନଥିବାବେଳେ ଆପଣ କଣ ନିଷ୍ପତି କଲେ, ସତ୍ତ୍ୱ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ବନବାସ କଲେ? ଆପଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଯିବେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଲୋକମାନେ, ରାମ ନଥିବା, ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଦେଇ? ଆପଣ ଚାଲିଯିବାରେ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିବା, ଆପଣଙ୍କ ସହର ରକ୍ଷା କେଉଁଠି? ଆପଣ ନଥିବାରେ, ପୃଥିବୀ ଚାନ୍ଦ ନଥିବା ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାର ଲାଗୁଛି; ସହର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଲାଗୁଛି।" ଭରତ ଏପରି ବିପର୍ୟସ୍ତ ମନରେ ଶୋକ କରୁଥିବାବେଳେ, ବସିଷ୍ଠ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ, "ଏହି ନରପତିଙ୍କ ଶେଷ କ୍ରିୟା ଯେଉଁଠି କରିବା ଦରକାର, ଶୀଘ୍ର କର, ଦିଳ୍ଳୀ ନାହିଁ।" "ଏହିପରି ହେବ," ଭରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାର ସମ୍ମାନ କରି, ସମସ୍ତ ପୁଜାରୀ, ଗୁରୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଡାକିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହର ବାହାରେ ଥିଲେ, ପୁଜାରୀ ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନେ ସଠିକ ରୀତିରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ। ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଚାଲିଯିଥିବା ଦେହକୁ ଶିବିଳାରେ ରଖାଯାଇ, ସେବକମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଗରେ ଯାଇ, ସୁନା, ସୁନା ଗହଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ପଥରେ ବିଛାଇ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗର, ରେସିନ, ପାଇନ, ପଦ୍ମ କାଠ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଏକଠା କରି, ଅଗ୍ନି ଶ୍ମଶାନ ସଜାଇଲେ। ସେଠାରେ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁଜାରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ଶ୍ମଶାନରେ ରଖିଲେ। ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଫର୍ଗ, ପୁଜାରୀମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅନେକ ରାଣୀ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଶହର ଛାଡ଼ି, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ଶିବିଳା ଓ ଗାଡ଼ିରେ ଯାଇଥିଲେ। ପୁଜାରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ମଶାନ ଶେଷ କ୍ରିୟା କଲେ, ଏବଂ କୌସଲ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମହିଳା ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ। ସେଠାରେ କ୍ରାନ୍ତି ଦେଖାଯିବା ପରି, ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଆଉ ଆଉ କାନ୍ତି କରୁଥିବା, ସେ ମହିଳାମାନେ ଶିବିଳା ଓ ଗାଡ଼ିରୁ ଉତରି, ସରୟୂ ତୀରକୁ ଗଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁଜାରୀମାନେ ସହିତ, ଜଳ କ୍ରିୟା କଲେ; ଶହରକୁ ଫିରି, ଦଶ ଦିନ ଦୁଃଖରେ ଭୂମିରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଷତ୍ତରି ସପ୍ତତମ ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଦଶ ଦିନ ପରେ, ଶୁଧି ହେବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଶେଷ କ୍ରିୟା କଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ମଣି, ଧନ, ଖାଦ୍ୟ, ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ରତ୍ନ ଦେଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅନେକ ସ୍ୱେତ କମ୍ବଳ, ଶତାଧିକ ଗାଁ, ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଦାସ, ଗାଡ଼ି ଓ ଭବନ ଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଏହି ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଶେଷ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଦେଲେ; ଏପରି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନର ସକାଳରେ...