ଏଠି ଏକ ସଂଯମିତ, ଦୁଃଖର ଘଣ୍ଟାରେ, ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇଥିବା କୌଶଳ୍ୟା ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶୋକ ରହିଛି। କୌଶଳ୍ୟା ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଯେଉଁ ଜଣେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରେ, ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡି ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ନିଜ ମନକୁ ବିକୃତ କରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣର ଗୋତ୍ର ହରାଇ ଅପରାଧ କରେ, ଜଳ ଅପବିତ୍ର କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେଇବାର ଅପରାଧ ଲଭିଥିବା, ଅଶୁଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବାଧା କରିବା କିମ୍ବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଛାଣ୍ଡା ପାଇଁ ଗାଁ ଦୁହିବାର ଅପରାଧ ଲଭିଥିବା, ଜଳ ଥିଲେ ତିଆରି ଲୋକଙ୍କୁ ଠକିବାର ଅପରାଧ ଲଭିଥିବା, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବାରେ ତାଙ୍କ ଅପରାଧ ସହ ନିଜକୁ ଜୋଡିବାର ଅପରାଧ ଲଭିଥିବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଅପରାଧ ତାଙ୍କୁ ହୁଏ, ଯାହାର ଅନୁମତିରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣ ଚାଲିଯାଇଛି। ଏହି ଭାବରେ, ନିଜ ପତି ଓ ପୁଅ ହରାଇ, କୌଶଳ୍ୟା ନିଜକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭୂମିରେ ଚିହ୍ନା ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ଜଣେ ଅନୁଭବ-ହୀନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାବିତ ହୋଇ ସଂକଳ୍ପ କରୁଥିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ ପାଉଛି, ତୁମେ ଏଭଳି ଶପଥ କରିବାରେ ମୋର ଜୀବନକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛ। ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମରୁ ଦୂର ହେଉନାହିଁ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ତୁମେ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।" ଏହିପରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଗୋଦିରେ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦୁଃଖ ଓ ଅବସାଦରେ ଭାବିତ ହୋଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲା। ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ ଥିବା ସମୟରେ, ଭରତ ଭୂମିରେ ପଡି, ଅନୁଭବ ହରାଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ ରାତି ଦୁଃଖରେ କଟାଇଲେ। ଏଠିଠୁ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଷଷ୍ଠି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭାବିତ ଭରତଙ୍କୁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ବସ, ଏଠିଏ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟାୟ ନୁହେଁ; ଏହି ସମୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ ମନ ସ୍ଥିର କରି, ଅନୁଚିତ କ୍ରିୟା ନ କରି, ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟାର ଉଚିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଦଶରଥଙ୍କୁ ତେଲ ନୁହେଁ, ଭୂମିରେ ରଖି, ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇ, ସେ ଶୁଇଥିଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କଲେ, "ରାଜା, ମୁଁ ନ ଥିବା ସମୟରେ କଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ, ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିକାଳିଲେ? କେଉଁଠି ଯିବେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଛାଡି, ରାମ ନାହିଁ, ଅପରାଧ ନାହିଁ? କେଉଁଠି ରାଜ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ କିଏ ଦେଖିବେ, ଆପଣ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ? ଆପଣ ନଥିବାରେ ଭୂମି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାରା, ଏହି ସହର ମଧ୍ୟ ତାପରି।" ଭରତ ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ବସିଷ୍ଠ ପୁନି କହିଲେ, "ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ୍ରିୟା ଯେଉଁଠି ଆବଶ୍ୟକ, ଶୀଘ୍ର କର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜବନ୍ତ।" ଭରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ମାନି, ପୁରୋହିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୁରୁମାନେ କୁ ଡାକିଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହ ମାନେ ଚାଲିଯିବାରେ ଯଥାଯଥ ନିୟମରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏପରେ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶିବିଳାରେ ରଖି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ସୁନା, ମଣି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ପଥରେ ଛିଁଟିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗର, ରେସିନ, ପାଇନ, ପଦ୍ମକା ଓ ଦିବ୍ୟ ଲକଡ଼ି ନେଇ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏଠି, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରିୟା କଲେ। ବେଦଗାୟକ ସାମ ବେଦ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ମହିଳାମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବିଳା ଓ ରଥରେ ନଗର ଛାଡି ଯାଇଥିଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହେଲେ। ସେଠାରେ ମହିଳାମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କ୍ରେନ୍ ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ମୁହଁରୁ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଶିବିଳାରୁ ଉତରି, ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ମହିଳାମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସହିତ ପାଣି କ୍ରିୟା କରି, ନଗରକୁ ଫେରି, ଦଶ ଦିନ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ରହିଲେ। ଏଠିଠୁ ଅଗ୍ରଗତି ହୁଏ ଏକ ନୂତନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ। ଦଶ ଦିନ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଶୁଦ୍ଧି କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା କଲେ। ଏଭଳି ଅନୁକ୍ରମରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପରଲୋକ ଯାତ୍ରା, ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଦୁଃଖ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଓ ନିୟମିତ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ହେଲା, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଏବଂ କ୍ରିୟାର ଉଚିତ ପାଳନ ହେଲା।