ଏହି ଶୋକାକୁଳ ଦୃଶ୍ୟରେ, କୌଶଳ୍ୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ରାଜପାତ୍ନୀମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଦଶରଥଙ୍କ ବିଦାୟ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ବନବାସର ଅନୁମତି ଦେଇଥିବା ଜଣେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ପାଇଁ କେତେ ଅପବାଦ ଓ ଶାପ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହି ଲୋକ ସଦା ଚତୁର ଓ ଧୈର୍ୟହୀନ, ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଥିବା, ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଏବଂ ଅଶୁଚି ଅଭିମତ ରଖୁଥିବା ହେବାର ଶାପ ଦିଆଯାଉଛି। ସେ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା, ନିଜ ବିଧି ଅନୁସାରେ ନ ଚାଲି ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରିବା, ଏବଂ ଧର୍ମରୁ ବିମୁଖ ହେବା ପରି ଅନେକ ଅପରାଧର ଶାପ ଦିଆଯାଉଛି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ନଷ୍ଟ କରିବା ଯେଉଁ ଅପରାଧ ହୁଏ, ଜଳ ଅପବିତ୍ର କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେଇବା ଅପରାଧ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା ରୋକିବା କିମ୍ବା ମଝିର ଦୁଧ ଦେଇ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିବାର ଶାପ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହି ଲୋକ ଜଳ ଥିଲେ ବି ତୃଷ୍ଣାପୀଡିତ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ ମିଛ କହିବା ଅପରାଧର ଶାପ ଦିଆଯାଉଛି। ଅନ୍ୟମାନେ ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ବିବାଦ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ଅପରାଧରେ ଅଂଶୀ ହେବାର ଶାପ ଦିଆଯାଉଛି। ଏହିପରି ଶାପ ଓ ଅପବାଦ ଦେଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ପତି ଓ ପୁଅରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ପଡି ଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭରତ ଶୋକରେ ଆକୁଳ ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ନିଜ ଶାପ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହିପରି ଶାପ ଶୁଣିବାରୁ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ପାଉଛି, ତୁମେ ମୋର ଜୀବନ ନେଇଯାଉଛ।" ତଥାପି, ସେ ଭରତଙ୍କ ଧର୍ମପାଳନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ନିଜ ଅଟୁଟ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖି ଆଶ୍ବାସ ଦେଲେ, "ଭଲ ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମେ ଧର୍ମରୁ ବିମୁଖ ହୋଇନାହାଁ। ପ୍ରଣୟପାଳନ କରି, ତୁମେ ଧର୍ମୀ ଜଗତରେ ସ୍ଥାନ ପାଇବା।" ଏପରି କହି, କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଗୋଦିରେ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଭାଜୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ଭରତ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ଥିର ମନ ରଖି, ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶାନ୍ତି ଭାବରେ ପଡି ରହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସ ଦିଆଯାଉଥିଲା, ତେବେ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଗଲା, ଭୂମିରେ ପଡି ଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ବାସ ନେଇ ଶୋକରେ ରାତି ଗୁଡ଼ିଯିବା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଷଠିଅଠ ଶର୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନିବର ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ—"ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କରିବାର ସମୟ ଆସିଛି।" ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଭରତ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟାର ଆୟୋଜନ କଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ନିର୍ମୋଚନ କରି ଭୂମିରେ ରଖାଗଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗହୀନ ଦେଖାଉଥିଲା, ଶୁନ୍ୟ ଶୟନରେ ଶୁଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅନେକ ମଣି ଓ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଶୟନରେ ରଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ—"ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିବା ବେଳେ ତୁମେ କଣ ନିର୍ଣ୍ୟ କଲା? ଧର୍ମୀ ରାମ ଓ ପ୍ରଭଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇ କଣ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲା? ଏବେ ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ରାମ ହୀନ ଏହି ଜନତା କେଉଁଠି ଯିବେ? ତୁମେ ଯାଇଛ, ରାମ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲା, ଏହି ନଗରର ରକ୍ଷା ଏବେ କିଏ କରିବେ? ତୁମେ ନଥିବା ଭୂମି ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାରା, ଏହି ନଗର ମୋତେ ଏଭଳି ଦେଖାଉଛି।" ଭରତ ଏପରି ଶୋକରେ ଲିନ ହେବାବେଳେ, ବଶିଷ୍ଠ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ—"ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ଯେଉଁଠି ଆବଶ୍ୟକ, ଶୀଘ୍ର କରିବା ଉଚିତ।" ଭରତ ନମ୍ରତାରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ସମସ୍ତ ପୁଜାରୀ, କୁଳପୁଜାରୀ, ଶିକ୍ଷକମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସମସ୍ତ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ପୁଜାରୀମାନେ ଆଗୁଆ ହେଲେ। ଦଶରଥଙ୍କୁ ଶିବିଲାରେ ରଖି, ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳାରେ ଦାସମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଲୋକମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଣି ଓ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ତଳେ ଛିଁଟି ଦେଇ ଆଗୁଆ ହେଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗର, ରେସିନ, ଶାଳ, ଲଟସ୍ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ନେଇ ଅନ୍ତିମ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଏଠି ଶୁଭ ଓ ସାଧାରଣ ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ପୁଜାରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ଏଉଁପରେ ନିୟମିତ ହୋମ କରି, ପୁଜାରୀମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ସାମବେଦ ଗାଇବା ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହ ପାଳକି ଓ ରଥରେ ନଗର ଛାଡ଼ି ଯାଇଲେ। ପୁଜାରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କଲେ, ଏବଂ କୌଶଳ୍ୟା ନେତୃତ୍ୱରେ ମହିଳାମାନେ ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଏଠି ମହିଳାମାନେ ରୁଦନ କରି, ଶୋକରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଉତରି ସରୟୂ ତଟକୁ ଗଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ପୁଜାରୀମାନେ ଏକସାଥି ଜଳ କ୍ରିୟା କରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; ଦଶ ଦିନ ଶୋକରେ ଭୂମିରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗର ଏକ ନିର୍ବାନ୍ଧ ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ଏଠି ଶୁଣିବାକୁ ରାମାୟଣର ସତ୍ତର ସର୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ।