ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ସମ୍ମତିରେ ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌସଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ—ସେ ଲୋକ ଜେଉଁମାନେ ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶାବାନ୍, ଓ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତୁ; ସେ ସଦା ଠକେଇବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନ୍ତୁ, କଠୋର, ଅପବାଦକ, ଅପବିତ୍ର ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଥିବା, ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ହେଉନ୍ତୁ; ନୀତିବାନ୍ ଜୀବନୀ ନାରୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତୁ; ନିଜ ବିବାହିତାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଜନନୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶନ୍ତୁ; ବ୍ରାହ୍ମଣର ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଯେଉଁ ପାପ ହୁଏ, ସେଇ ପାପ ସେ ଲୋକ ପାଉନ୍ତୁ; ଜଳ ଦୂଷିତ କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେଇବା ପାପ ସେ ପାଉନ୍ତୁ; ଅପବିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବାଧା ଦିଅନ୍ତୁ, ବା ଛୋଟ ଛୋଟ ବଛା ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ ଦୁହନ୍ତୁ; ପାନୀୟ ଥିବା ସମୟରେ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତକୁ ଠକେଇବା ପାପ ପାଉନ୍ତୁ; ଅନ୍ୟମାନେ ନ୍ୟାୟ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିବା ବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ପାପରେ ଅଂଶୀ ହେଉନ୍ତୁ। ଏପରି ଶାପ ଦେଇ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁତ୍ର ବିହୀନ କୌସଳ୍ୟା ନିଜକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖରେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ଅଚେତନ ଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌସଳ୍ୟା କହିଲେ—“ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏପରି ଶାପ ଦେଉଛ, ମୋ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଉଛି। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ତୁମେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଉନାହାଁ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।” ଏପରି କହି, ସେ ଭରତଙ୍କୁ ଆଁକୋରେ ନେଇ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଭରତ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖ ଚାପରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ଭରତ ଅଚେତନ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଥିଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାତି କଟିଗଲା। ଏହି ପରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଛଉଠି ଷଷ୍ଠି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ବିପନ୍ନ ଭରତଙ୍କୁ ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳର ମୁଖ୍ୟ, କହିଲେ—“ମହାନ୍ୟ, ଏବେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼; ଏହି ସମୟ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ ଆତ୍ମସ୍ଥିତି ପାଇଲେ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ମାଞ୍ଚରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଗଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିଲା, ଶୁଏଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରତ୍ନ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଶୈଳୀ ଉପରେ ରଖାଯିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ବିଲାପ କଲେ—“ହେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମେ ନ ଥିବା ବେଳେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନେ ପଠାଇଲେ, ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କେମିତି ନେଲେ? ଏବେ ଆପଣ ଏହି ଦୁଃଖିତ ପ୍ରଜା, ରାମ ବିନା, ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଯିବେ? ଏହି ଶହର ଏବେ ଆପଣ ବିନା ଏଭଳି ଶୋଭାହୀନ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି।" ଭରତ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ପୁଣି କହିଲେ—“ମହାବାହୁ, ଏହି ନରପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶବ କ୍ରିୟା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ବିଳମ୍ବ ବିନା କର।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଭରତ ତୁରନ୍ତ ପୁରୋହିତ, କୁଳାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିଶାଳା ବାହାରେ ଥିଲେ, ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ସେମାନେ ନେଇଗଲେ। ତାପରେ ଶିବିଳାରେ ରଖାଯିଥିବା ଚେତନାହୀନ ରାଜାଙ୍କୁ, ଦାସମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅବରୁଦ୍ଧ କଣ୍ଠ ଓ ଭାରି ମନେ ଉଠାଇ ନେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଲୋକମାନେ ସୁନା, ଗହଣା, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ର ପଥରେ ଛିଟାଇ ଚାଲିଥିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ରେସିନ, ଦେବଦାରୁ, ପଦ୍ମକାଷ୍ଠ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଆଣି ଚିତା ତିଆରି କଲେ। ସେଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ସାଧାରଣ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାର ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ହୋମ କରି, ସାମବେଦ ପାଠକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ସହିତ ରଥ ଓ ପଲଙ୍କିରେ ଶହର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ପୁରୋହିତମାନେ ଚିତା ଉପରେ ରଖାଯିଥିବା ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତେଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଏବଂ କୌସଳ୍ୟା ଆଦି ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଗ୍ନିଶିକ୍ତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ମହିଳାମାନେ କାଁଦିବାର ଶବ୍ଦ କ୍ରୌଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ ଭଳି ଉପଜିଲା। ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ କାନ୍ଦି, ନିଜ ଯାନ ଛାଡ଼ି ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇ ଉତରିଲେ। ଭରତ, ରାଜାଙ୍କ ରାନୀମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ସମେତେ ଜଳଞ୍ଜଳି କରି, ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ଶହରକୁ ଫେରିଲେ। ସେମାନେ ଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିରେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ତିମ ବିଦାୟ ଦେଲେ।