କୌଶଳ୍ୟା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ନାତି ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ। ସେ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡି ଗଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଦୁଃଖରେ ଶିତିଳ ହୋଇଥିବା ଓ ବେଦନାରେ ଜର୍ଜରିତ ଭରତ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ଦୁଃଖଦ ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ଲୋକ ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ବିସ୍ମୃତ କରିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ମିତ୍ରକୁ ବିଶ୍ୱାସଘାତ କରିବା ପାପର ଅଧିକାରୀ ହେଉ। ସେ ଦେବତା, ପିତୃ, ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କୁ କଦାପି ସେବା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାୟୀ, ସେ ଆଜି ଏହି ଦିନେ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଲୋକ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ଓ ଧର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଶୀଘ୍ର ପତନ କରନ୍ତୁ। ସେ ମାତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା ଦୃଢ ଭୁଜା ଓ ଚୌଡ଼ା ଛାତି ଥିବା ଲୋକ ହେଉ। ସେ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର ଓ ରୋଗ, ଜ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ରହନ୍ତୁ। ସେ ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ଓ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୁଲ ଦେଉଥିବା ଶପଥ ଦେଉ। ସେ ଚିରକାଳ ଠକିବା, କଠୋର, ଅପବାଦ କରିବା, ଅଶୁଚି, ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟ କରିବା, ଅଧର୍ମିକ ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକ ହେଉ। ସେ ନିର୍ମଳ ଶ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା, ନିଜ ଲିଗ୍ନ ଜାୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟର ଜାୟା ସହିତ ମିଶିବା, ଧର୍ମରୁ ଅପସ୍ଥ ମନ ରଖିବା ଲୋକ ହେଉ। ସେ ଗୋତ୍ରହୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାପର ଅଧିକାରୀ ହେଉ। ସେ ଜଳ ଅପବିତ୍ର କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେଇବା ପାପର ଅଧିକାରୀ ହେଉ। ସେ ଅଶୁଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବାଧା କରିବା କିମ୍ବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଛୋଟ ଛୋଟ ହେଉ। ସେ ଜଳ ଦେଇବାକୁ ସମ୍ଭବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅନ୍ୟକୁ ଠକିବା ପାପର ଅଧିକାରୀ ହେଉ। ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ନ୍ୟାୟ ପଥ ଖୋଜୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପାପର ସାଥୀ ହେଉ। ଏଭଳି ଦୁଃଖଦ ଶପଥ ଦେଇଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା କହିଲେ—"ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏଭଳି ଶପଥ ଦେଉଥିବାରୁ ମୋର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ହେଉଛି; ଏହା ମୋର ଜୀବନକୁ ନେଇଯାଉଛି। ଭାଗ୍ୟବଶତ, ତୁମ ହୃଦୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇନାହିଁ। ଶପଥରେ ଦୃଢ ଥିଲେ, ତୁମେ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା।" ଏପରି କହି, କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାକୁ ଧରି, ଦୁଃଖରେ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ଭରତ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟାୟ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ଶୟାନ ହୋଇ, ଅନେକ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଦୁଃଖରେ ରାତି କାଟିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଶବ୍ତତି ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଉଁ ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ ଭରତଙ୍କୁ, ବାସିଷ୍ଠ ମୁନି, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା ଓ ମହାନ ଋଷି, କହିଲେ—"ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ଦୁଃଖ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ଏବେ ସମୟ ଉପଯୁକ୍ତ—ରାଜାଙ୍କ ଶେଷ କ୍ରିୟା କର।" ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟାର ଉପକ୍ରମ କଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ଦିଆ ଶୟାରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖିଦିଆଯାଇଥିଲା; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ରଙ୍ଗହୀନ ହୋଇ, ଶୁଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସଜିତ ଶୋଭାମୟ ପାଳଙ୍ଗରେ ରଖି, ଭରତ ଦୁଃଖରେ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ—"ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବା ସମୟରେ ଆପଣ କଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମିକ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅପସାରଣ କରି? ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ରାମବିହୀନ ହୋଇ ପଡିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ—ଏବେ ଏହି ନଗରର ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବାକୁ କିଏ ଅଛି? ଆପଣ ବିନା ଏହି ଭୂମି ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ନଗର ମୋତେ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଉଛି।" ଭରତ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ସମୟରେ, ବାସିଷ୍ଠ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିଲେ—"ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହି ମନୁଷ୍ୟର ଶେଷ କ୍ରିୟା ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କର; ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "ଏହିପରି ହେଉ," ଭରତ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଶୀଘ୍ର ପୁରୋହିତ, କୁଳଗୁରୁ, ଶିକ୍ଷକମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ କଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁରୋହିତ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବାହାରି ଗଲେ। ତାପରେ, ଚେତନା ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶିବିଲାରେ ରଖି, ଅନୁଚରମାନେ ଦୁଃଖରେ ଗଳା ଅଟି ଗଲା ଓ ମନ ଆକୁଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ବୋହି ନେଲେ। ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲି, ମାର୍ଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, ରେସିନ, ପାଇନ, ପଦ୍ମ ଓ ଦିବ୍ୟ କାଠ ଏକତ୍ର କରି ଚିତା ତିଆରି କଲେ। ସେଠି, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖି, ପୁରୋହିତମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ତାପରେ, ନିୟମିତ ହୋମ କରି, ପୁରୋହିତମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପାଠ କଲେ, ଏବଂ ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସାମ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଶେଷ କ୍ରିୟା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଦୃଶ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା।