ଧୀରେ ଧୀରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଘନାନ୍ଧକାର ମଝିରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ଭୟାନକ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ କୌସଲ୍ୟା ମାତା ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇ, ଯିଏ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ଫଳ ଭୋଗ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ଶାପ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯିଏ ଏହି ମହାନ ନରପୁଙ୍ଗବଙ୍କ ବିଦାୟକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛି, ସେ ନିତ୍ୟ ମଦ୍ୟପାନ, ନାରୀ ଓ ଜୁଆ ରେ ଆସକ୍ତ ହେଉ, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହେଉ। ତାଙ୍କ ମନ ଧର୍ମରେ ଲଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ କରୁନ୍ତୁ, ଅପାତ୍ରକୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଧନ ସେ ହଜାର ଭାବେ ସଞ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଚୋରମାନେ ଛିନିନେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ପାପ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ ଶୟନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଇ ପାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପତିତ ହେଉ। ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ଛାଡିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନ ଭଙ୍ଗ କରିବା, ବନ୍ଧୁକୁ ଧୋକା ଦେଇବା ଭଳି ପାପ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ। ସେ କେବେ ଦେବତା, ପିତୃ, ବାପା-ମାଆଙ୍କ ଶୁଶୂଷା କରିନପାରନ୍ତୁ। ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଲୋକ, ମହିମା ଓ ସୁକୃତ୍ୟରୁ ଏହି ଦିନେ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଉ। ସେ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ସେବା ଛାଡିଦିଅନ୍ତୁ, କୌଣସି କାମ ନ କରି ଥିଆ ରୁହନ୍ତୁ। ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର, ଜ୍ୱର ଓ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହେଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ। ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶାବାନ୍ତ ଓ ଭିକ୍ଷୁକମାନେଂକୁ ମିଥ୍ୟା ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ ଚିରକାଳ ଠକେଇ, କଠୋର, ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଅଶୁଚି ଓ ରାଜାଙ୍କ ଭୟରେ ଥିବା ଅଧର୍ମି ହେଉନ୍ତୁ। ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା, ପରନାରୀ ସହିତ ମିଳିବା, ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେବା ଭଳି ପାପ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ। ଗୋତିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ନାଶ ହେବା ଭଳି ପାପ, ପାଣି ଦୂଷିତ କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେଇବା ଭଳି ପାପ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ। ଅପବିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବାଧା ଦେଇବା, ବଛା ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈଙ୍କୁ ଦୁହିବା ଭଳି ଅପରାଧ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ। ପାଣି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ଥକୁ ଠକେଇବା ଭଳି ଦୋଷ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ। ଅନ୍ୟମାନେ ସତ୍ୟ ପଥ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କ ପାପରେ ଭାଗୀ ହେଉନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଅନେକ ଶାପ ଦେଇ, ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁଅ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ କୌସଲ୍ୟା ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ହରାଇ ଭୂମିରେ ଚେତନାହୀନ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ଭରତଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଶପଥ କରୁଥିବା ଦେଖି, କୌସଲ୍ୟା କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମର ଏହି ଶପଥ ଶୁଣି ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛି, ପୁତ୍ର। ତୁମେ ଏଭଳି ଶପଥ କରି ମୋ ଜୀବନକୁ ନେଉଛ। ଭଲ ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମ ମନ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନ ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇନାହିଁ। ନିଜ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରୁହ, ପୁତ୍ର, ତେବେ ତୁମେ ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ଭରତଙ୍କୁ କୋଳେ ନେଇ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ନ ହୋଇ କାନ୍ଦିପକିଲେ। ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦୁଃଖ ଓ ବିକଳତାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଶୋକ ଦମନରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଇ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଶୋକରେ ଏକ ଦିନ ରାତି କାଟିଦେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭରତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ତପସ୍ବୀ, କେକୟୀନନ୍ଦନ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାନ୍ତ ଯଶସ୍ୱୀ ରାଜପୁତ୍ର, ଏବେ ଆଉ ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ—ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା କର।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭରତ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ଫେରାଇ ଆଣିଲେ ଓ ମହାରାଜଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକ୍ରିୟା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ତେବେ ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ତୁଳ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଗଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ନ ଥିଲା, ସେ ଶୁଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା। ଅନେକ ମଣିମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଭରତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ଅଉ ଫେରିନଥିବା ବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନେ ପଠାଇବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କେମିତି ନେଲେ? ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜନମାନେ, ରାମ ବିନା ଏହି ନଗର କେଉଁଠି ଯିବ? ଏବେ ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ରାମ ବନକୁ ଗଲେ, ଏହି ନଗରର ମଙ୍ଗଳ କିଏ ଦେଖିବେ? ଆପଣ ବିନା ଏହି ପୃଥିବୀ ଚାନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତି ପରି ନିର୍ଜୀବ ଲାଗୁଛି।" ଭରତ ଏଭଳି ଶୋକରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ପୁନି କହିଲେ, “ଏହି ନରପତିଙ୍କ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଆବଶ୍ୟକ, ଶୀଘ୍ର କର, ମହାବାହୁ, ବିଳମ୍ବ କରିନାହିଁ।” ଭରତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଶୀଘ୍ର ପୁରୋହିତ, ବନ୍ଧୁ, ଓ ଆଚାର୍ୟମାନେଂକୁ ଡାକିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଶାଳା ପାଖରେ ଥିଲେ, ପୂଜାରୀମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ବାହାର କରିଲେ। ତା’ପରେ ଅଚେତନ ମହାରାଜଙ୍କୁ ଶିବିଲା ଶୟ୍ୟାରେ ରଖି, ଦାସମାନେ ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠ ଅଟକି ଆଖି ଜଳରେ ଭିଜି, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ମଝିରେ, ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।