ଏହି ଦୁଃଖ ଦିନରେ, ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଦାୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ସେ ଜଣେ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି ଅପରାଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବେ। ସେ ମୁଣ୍ଡ ହାତରେ ନେଇ, ଚିରା ରାଗ ପିନ୍ଧି, ପ୍ରାୟ ଭ୍ରାନ୍ତ ହେବା ପରି ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚିବେ। ସେ ସଦା ମଦ, ନାରୀ ଓ ଜୁଆରେ ଲିପ୍ତ ହେବେ, ଅଭିଲାଷ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଭିଭୂତ ହେବେ। ତାଙ୍କ ମନ ଧର୍ମରେ ଲଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ କରିବେ, ଅନାର୍ହକୁ ଦାନ ଦେବେ। ତାଙ୍କ ସଂଗ୍ରହ କରା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧନ ଚୋରମାନେ ଚୋରି କରିବେ। ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପରେ ଘୁମାଇବାର ଯେଉଁ ଅପରାଧ ଅଛି, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିବ। ଅଗ୍ନିକୁ ଅନଦେଖା କରିବା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଶୟନ କ୍ଷତି କରିବା, ମିତ୍ର ଦ୍ରୋହ କରିବା ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସିବ। ସେ ଦେବତା, ପିତୃ, ମା ଓ ପିତାଙ୍କୁ କଦାପି ସେବା କରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଆଜି ଏହି ଦିନରେ ଧର୍ମଜନ ଏବଂ ତାଙ୍କର କିର୍ତି, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବେ। ସେ ମାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଛାଡ଼ିବେ, ନିର୍ଥକ ଭାବେ ଉଠିବେ। ସେ ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର, ଜ୍ୱର ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେବେ, ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ। ସେ ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶାରେ ଦେଖୁଥିବା, ଏବଂ ଅନୁରୋଧକୁ ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଇବେ। ସେ ସଦା ଧୋକା ଦେବାରେ ଆନନ୍ଦିତ, କଠୋର, ଅପବାଦୀ, ଅଶୁଚି, ରାଜାକୁ ଭୟ କରିବା, ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେବେ। ସେ ଏକ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ, ଯେଉଁ ଶୁଚି ହେବା ପରେ ସମୟରେ ପତିଙ୍କୁ ଗୃହଣ କରିଥିବା। ସେ ନିଜ ନୀତିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମିଳିବେ, ମନ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବା ଅପରାଧ ଭୋଗିବେ। ସେ ଜଳ ଅପବିତ୍ର କରିବା ବା ବିଷ ଦେବା ଅପରାଧ ଭୋଗିବେ। ସେ ଅଶୁଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା ବାଧା ଦେବେ, ଦୁଃଖିତ ଛୋଟ ଛାନ୍ଦା ପାଇଁ ଦୁହାନ କରିବେ। ସେ ଜଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣା ପିଡ଼ିତକୁ ଧୋକା ଦେବେ। ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନ୍ୟାୟ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିବା ବେଳେ ସେ ତାଙ୍କ ଅପରାଧରେ ଅଂଶୀ ହେବେ। ଏହିପରି ବିପଦ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିବା ଜଣେ ମହାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ପଡ଼ିବ। ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁଅରୁ ବିଚ୍ୟୁତ କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ନିଜକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ପତିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶୋକରେ ଅସ୍ତିର ଓ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅଭିଭୂତ ଭରତ, ଏପରି କଠୋର ଶପଥ ଦେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପୁଅ, ତୁମେ ଏପରି ଶପଥ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ମୋର ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଉଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଜୀବନ ନେଉଛ। ଭାଗ୍ୟବଶତ, ତୁମ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇନାହିଁ। ନିଜ ଶପଥରେ ଅଟଳ ଥିବା ତୁମେ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।" ଏପରି କହି, କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ, ତାଙ୍କ ମାନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାକୁ ବୁକୁ ଲଗାଇ, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଶୋକ ଦମନ କରିବାରେ ଅସ୍ତିର ହେଲେ। ସେ ନିଜକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଜ୍ଞାନ ହରାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶୋକରେ ଏକ ରାତି କାଟିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, କେକୟୀପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଏଉଁ ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ବାସିଷ୍ଠ, ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାନ୍ୟ, ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଉନାହିଁ। ଏହି ସମୟ ସଠିକ୍, ରାଜାଙ୍କ ଶେଷ କ୍ରିୟା କର।" ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ ନିଜକୁ ସଂସ୍ଥିତ କଲେ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଶେଷ କ୍ରିୟାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ତେଲ ନ୍ୟାସରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖାଗଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହରାଇ, ଶୁଅ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଶୋଭାମୟ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖାଯାଇ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଭରତ କହିଲେ—“ହେ ରାଜା, ମୁଁ ନାଁ ଥିଲିବା ବେଳେ ତୁମେ କଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ, ଧର୍ମଜନ ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଲେ? ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ଜନମାନେ, ରାମ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ରହିବା? ଏବେ ତୁମେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଇଛ, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, କେଉଁଠି ତୁମର ନଗର ଶୁଭ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ? ଏହି ଭୂମି ତୁମ ବିନା ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ରାତି ପରି ଶୋଭା ହରାଇଛ, ନଗର ମୋତେ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଛ।" ଭରତ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବାସିଷ୍ଠ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ—“ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶେଷ କ୍ରିୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଶୀଘ୍ର କର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭରତ, ଚିନ୍ତା ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ।" “ଏହିପରି ହେବ,” ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଗୃହଣ କରି, ଭରତ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତ, କୁଳପୁଜାରି ଓ ଶିକ୍ଷକମାନେକୁ ଡାକିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଗୃହରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପୁରୋହିତ ଓ ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ମାନେ ସଠିକ୍ ନୀତି ଅନୁସାରେ ବାହାରକୁ ନେଇଗଲେ। ଏହିପରି, ଦଶରଥଙ୍କ ପରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଶୋକ ଓ ବିପଦରେ ଶେଷ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।