ଏହି ଦୁଃଖମୟ ଘଟଣାବଳୀରେ, କୌଶଲ୍ୟା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମାତା, ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁତ୍ରର ବିୟୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭାରତ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ଏପରି ଶପଥ ଦେଇଥିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଅନ୍ୟେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ସେ ଯେଉଁଠି ଉପଯୁକ୍ତ ବିବାହିତା ନ ପାଇଁ, ସନ୍ତାନହୀନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନ୍ତୁ, ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି ଦେଖନ୍ତୁ, ଜୀବନସଂଗିନୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତୁ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲଭିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାଜା, ମହିଳା, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ହତ୍ୟାର ପାପ ଏବଂ ଦାସକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବାର ଦୋଷ ସେ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ସେ ସର୍ବଦା ଦାସମାନେ ପାଇଁ ଲାଖ, ମଧୁ, ମାଂସ, ଲୋହା ଓ ବିଷ ଦେଇ ସମର୍ଥନ କରୁନ୍ତୁ। ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି ଏବଂ ସେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତେବେ ପଳାଇବା ବେଳେ ସେ ହତ ହେଉନ୍ତୁ। ସେ ମଣ୍ଡୁ କଂପଳ ଧରି ମାଟି ଉପରେ ଚିର୍ଯ୍ୟାପିତ ଓ ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ବେଳେ ଦିଗଭ୍ରମ ମନ୍ଦିତ ହେଉନ୍ତୁ। ସେ ମଦ, ମହିଳା ଓ ଜୁଆ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଅନୁଚିତ ଆସକ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଧିନ ହେଉନ୍ତୁ। ଧର୍ମରେ ମନ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ କରନ୍ତୁ, ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ ଯେତେ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି, ତାହା ଚୋରମାନେ ହରଣ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ପାପ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଶୋଇଥିବା ଉପରେ ଲାଗେ, ସେହି ପାପ ଏହି ଦୋଷୀ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଅଗ୍ନି ଉପାସନା ତ୍ୟାଗ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ, ମିତ୍ର ଦ୍ରୋହର ପାପ ସେ ଭୋଗୁନ୍ତୁ। ସେ ଦେବତା, ପିତୃ, ମାତା, ପିତାଙ୍କୁ କେବେ ସେବା ନ କରନ୍ତୁ। ସେ ଆଜି ଏହି ନ୍ୟାୟବାନ୍ ଲୋକଙ୍କ ଲୋକରୁ, ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଶୀଘ୍ର ଚ୍ୟୁତ ହେଉନ୍ତୁ। ସେ ମାତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରୁହନ୍ତୁ। ଅନେକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର ଓ ରୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ରୁହନ୍ତୁ। ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶାବାନ୍, ଅର୍ଥୀଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ ଚତୁର୍ମୁଖ ଚଳାକି, କଠୋରତା, ଅପବାଦ, ଅପବିତ୍ରତା ଓ ରାଜଭୟରେ ରହନ୍ତୁ, ଅଧର୍ମାତ୍ମା ହେଉନ୍ତୁ। ସେ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଜନାନୀ ସହ ମିଶନ୍ତୁ, ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେଲାର ପାପ, ଜଳ ଦୂଷିତ କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେବାର ପାପ ସେ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ସେ ଅପବିତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା ବାଧା ଦିଅନ୍ତୁ, ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ ଛୋଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ। ପାନୀୟ ଥିବା ବେଳେ ତ୍ରୁଷ୍ଣାର୍ତ୍ତକୁ ଠକାଇ ଦିଅନ୍ତୁ। ଅନ୍ୟେ ନ୍ୟାୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ସେ ତାଙ୍କ ପାପରେ ସାମିଲ ହେଉନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶପଥରେ ବିଲୀନ କରି, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ଭାରତ ମୃଚ୍ଛିତ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ, "ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଏଭଳି ଶପଥ ଦେଉଛ, ମୋର ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଉଛି, ମୋର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ନିଅଯାଉଛି। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଉନାହାଁ। ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।" ଏହିପରି କହି, କୌଶଲ୍ୟା ଭାରତଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କର ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କଲେ। ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବ୍ୟଥିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଭାରତ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସହାନୁଭୂତି ଓ ଶାନ୍ତନା ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନରେ ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଏକ ରାତି କେମିତି ଚାଲିଗଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ, ବଳବାନ ଓ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାମୁନି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏବେ ଦୁଃଖ ପରିତ୍ୟାଗ କର, ଏହି ସମୟ ଦୁଃଖର ନୁହେଁ, ରାଜାଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ କର।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାରତ ଆତ୍ମସଂଯମ ଲାଗିଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଶବକୁ ତେଲ ତଳରୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ରଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗହୀନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଶୟନ କରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ରତ୍ନମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଶଯ୍ୟାରେ ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ତଳମୁଳ ହେଉଥିଲେ। ଭାରତ ଦୁଃଖରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ, "ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ନ ଥିବା ବେଳେ ଆପଣ କଣ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମାତ୍ମା ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେଲେ? ଏବେ ଆପଣ କେଉଁଠି ଯିବେ, ରାମ ବିନା ଏହି ଦୁଃଖିତ ପ୍ରଜାମାନେ କିପରି ରହିବେ? ଏବେ ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଏ ନଗରର କ୍ଷେମ ଓ ସୁରକ୍ଷା କିଏ ଦେଖିବେ?" ଏଭଳି ଦୁଃଖ, ଶପଥ, ଶୋକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ବିପ୍ରଳମ୍ବ ଗଥା ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।