ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ଦିନରେ, ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, କୌଶଳ୍ୟା ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ଡୁବିଥିଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ କିଛି କୁହାଯାଇଥିବା ଗୁପ୍ତ ଅପମାନକୁ ସାମାଜିକ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଭଲ ନୁହେଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଅକ୍ରିୟ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନିଜକୁ ଛାଡିଦେଇଥିବା, ଲଜ୍ଜାହୀନ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ହେଉ। ନିଜ ଘରରେ ପୁଅ, ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଦାସଦାସୀ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକା ଏକା ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପତ୍ନୀ ନ ପାଇ, ସେ ସନ୍ତାନହୀନ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁ ଏବଂ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସଫଳ ହେଉ। ସେ ନିଜ ବଂଶର ନାଶ ଦେଖୁ, ପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ପାଉ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ନ ପାଉ। ରାଜା, ମହିଳା, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ହତ୍ୟା ଏବଂ ଦାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ପାପ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ସଦା ଲକ, ମଧୁ, ମାଂସ, ଲୋହା ଏବଂ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଦାସମାନେକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁ। ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ଶତ୍ରୁ ଦଳରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ଦୌଡି ଯିବା ବେଳେ, ସେ ହତ୍ୟା ହେଉ। ଖପର ହାତରେ ନେଇ, ଚିରି ଛିଣ୍ଡ ଜମା ପିନ୍ଧି, ଭିକାରି ଭଳି ମୃତ୍ତିକା ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି ହେଉ। ସେ ମଦ, ମହିଳା ଏବଂ ଜୁଆରେ ଅସକ୍ତ ହେଉ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା-କ୍ରୋଧରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରୁ। ଧର୍ମ ଉପରେ ମନ ଦିଅ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ; ଅନଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅ। ସେ ଯେଉଁ ଅନେକ ରୂପରେ ଅନେକ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିଛି, ଏହି ଧନ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚୋରାଯିଯାଉ। ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଶୟନ କରିବାରେ ଯେଉଁ ପାପ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିକୁ ଅବହେଳା କରିବା, ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଶୟନ ବିଘ୍ନ କରିବା, ମିତ୍ରକୁ ଧୋକା ଦେବାରେ ଯେଉଁ ପାପ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ଦେବତା, ପିତୃ, ମା, ବାପାଙ୍କୁ କଦାପି ସେବା କରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏହି ଦିନରେ ନିଜର ଉତ୍ତମ ଲୋକରୁ, କୀର୍ତିରୁ, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଶୀଘ୍ର ପତନ ହେଉ। ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିଶାଳ ଛାତି ଥିବା ସେ ନିଜ ମାଙ୍କୁ ସେବା ତ୍ୟାଗ କରି, କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା ଉଭୟ ହେଉ। ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ଜ୍ୱର, ରୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉ। ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶା କରୁଥିବା ଏବଂ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୁଲ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଅ। ସେ ସଦା ଧୋକା ଦେବାରେ ଆନନ୍ଦ ଉଣ୍ଡାଇ, କଠୋର, ଅପବାଦ, ଅଶୁଚି ଏବଂ ରାଜାକୁ ଭୟ କରୁଥିବା, ଅଧର୍ମ ମନ ଥିବା ହେଉ। ନିଜ ପତ୍ନୀ ଶୁଧ ହେଇ ତାଙ୍କ ସମୟରେ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ। ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ସଂଗ କରିବେ, ଧର୍ମରୁ ଦୂର ହେଉ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ ନାଶ ହେବାରେ ଯେଉଁ ପାପ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଲିପ୍ତ ହେଉ। ପାଣି ଅପବିତ୍ର କରିବା କିମ୍ବା ବିଷ ଦେବାରେ ଯେଉଁ ପାପ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଏକା ଏକା ଲିପ୍ତ ହେଉ। ଅଶୁଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଉପାସନା ବିଘ୍ନ କରିବେ, କିମ୍ବା ଦୁହା ଦିଅଯିବା ଗାଁ ଛୋଁ ଦୁହିବେ। ଜଳ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତିଆରି ଲୋକଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବେ। ଅନ୍ୟମାନେ ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କର ପାପରେ ଅଂଶୀ ହେଉ। ଏପରି ଭାବେ, ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ କୌଶଳ୍ୟା, ନିଜ ପତି ଏବଂ ପୁଅରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ନିଜକୁ ଅନୁସ୍ୱାସନା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଏକା ଏକା ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଭରତ, ଦୁଃଖର ଜ୍ୱାଳାରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶପଥ ଦେଉଥିବା ଦେଖି, କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପୁଅ, ତୁମେ ଏପରି ଶପଥ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ମୋର ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢିଯାଉଛି, ଏହା ମୋର ଜୀବନକୁ ନେଇଯାଉଛି। ଭଲ ଭାଗ୍ୟରେ, ତୁମର ଆତ୍ମା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମରୁ ଦୂର ହୋଇନି। ଶପଥରେ ଅଟୁଟ ରହି, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଲୋକର ଲୋକକୁ ପାଇବେ।” ଏପରି କହି, କୌଶଳ୍ୟା ଭରତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁକୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସି ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କଲେ। ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ବେଦନାରେ ହାରି, ମନସ୍ତାପ ଏବଂ ମୂଢ଼ତାରେ ଏକା ଏକା ଭୂମିରେ ପଡି ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରାଯିବା ବେଳେ, ଜ୍ଞାନ ହାରାଇ, ଭୂମିରେ ଏକା ଏକା ଶୋଇ, ଗଭୀର ଡ଼ାକ ଦେଇ, ଦୁଃଖରେ ରାତି କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଦିନରେ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଏହି ଷଟ୍ତର ଅଧ୍ୟାୟ ପଠିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ବରତ, କୈକେୟୀଙ୍କ ପୁଅ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଥିଲେ, ତେବେ ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଏବଂ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହାନ ଯଶସ୍ବୀ ରାଜକୁମାର, ଏବେ ଦୁଃଖ ପର୍ୟାପ୍ତ; ଏହି ସମୟ ରାଜାଙ୍କ ଶେଷ କ୍ରିୟା କରିବା ପାଇଁ ଉଚିତ।” ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭରତ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କ ଶେଷ କ୍ରିୟାର ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ତେଲ ମାନ୍ଦାରୁ ଉଠାଇ, ଭୂମିରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ରଙ୍ଗ ହାରାଇ ଶୋଇଥିଲେ, ଏକ ଶୋଭାମୟ ଶୟ୍ୟାରେ ରଖାଯାଇ, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସଜାଯାଇ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବି ଥିଲେ।