କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ହୋଇ ନିଜ ହୃଦୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା କୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରି କହିଲେ, "ମୋ ପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବାକୁ ପଠାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛି, ଏହି କୃର ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା କୈକେୟୀ ଏଥିରେ କଣ ଧର୍ମ ଦେଖିଲେ? ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଏହି କୈକେୟୀ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏଉଁଠି ପଠାଇବେ, ଯେଉଁଠି ମୋର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ରାମ, ସୁନା ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି। କିମ୍ବା, ମୁଁ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ସହ କରି, ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଆନନ୍ଦରେ ସେଉଁଠି ଯିବି, ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଅଛନ୍ତି। କିମ୍ବା, ତୁମେ ଚାହାଁ, ତେବେ ଆଜି ମୋତେ ନେଇ ଯାଅ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷସିଂହ, ମୋ ପୁଅ, ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ସମେତ, କୈକେୟୀ ତୁମକୁ ଦେଇଦେଇଛି।" ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ନିର୍ଦୋଷ ଭରତ କୁ ଏକ ତୀବ୍ର ବେଦନା ହେଲା, ଯେପରି ଗାଁଠ ଭିତରେ ସୁଇ ଘୁସିଯାଏ। ସେ ମନରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁତାପ କରି, ଅଚେତନ ହେଲେ, ପୁନଃ ଶୁଧ୍ଧି ଆସିଲାପରେ ସେ ଉଭା ହେଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଭରତ ଜୋଡ଼ାହାତେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, "ମା, ମୁଁ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ଅଜ୍ଞାତ, ମୋତେ କାହିଁକି ଦୋଷାରୋପ କରୁଛ? ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଗାଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ପ୍ରେମ ଅଛି। ମୋର ମନ ସଦା ଶାସ୍ତ୍ରର ପଥକୁ ଅନୁସରେ, ଆମର ରାମ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିପ୍ରାପ୍ତ।" "ଯେଉଁ ଜଣେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ସେ ନିଚ ସେବକ ପଠାଯାଉ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁ, କିମ୍ବା ଘୁମ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ ପାଦ ଦେଇ ମାଡ଼ିବ—ସେହି ଦୁର୍ଗତି ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯଦି କୌଣସି ମାଲିକ ତାଙ୍କ ସେବକଙ୍କୁ ବଡ଼ କାମ କରାଇ ଅପରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେ ଅଧର୍ମ ହୁଏ—ଏହି ଦୁର୍ଗତି ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୁଅମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବେଳେ ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଧୋକା ଦିଏ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯଦି ରାଜା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ କର ନେଇ, ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ତାପସମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ଠକେଇ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧର୍ମର ପାଳନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅପରାଧ ପଡ଼ୁ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିଖାଇଥିଲେ ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟମନା ହୋଇ ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା, ବାହୁଦ୍ଧାରୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯିଏ ଦୟାହୀନ ହୋଇ, ଦୁଧରେ ରାନ୍ଧା ଭାତ ଏବଂ ଖିର ଅବ୍ଯର୍ଥ ଭାବେ ଖାଏ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅପରାଧ ପଡ଼ୁ। ମୃଗୀ ଚରଣରେ ଛୁଁଇବା, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା, ବନ୍ଧୁକୁ ଧୋକା ଦେବା—ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯିଏ ଗୁପ୍ତ କଥାକୁ ସାଧାରଣ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯିଏ କାମ୍ୟ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ନିଜ ଘରେ ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଦାସମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏକାକି ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅପରାଧ ପଡ଼ୁ। ଯିଏ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପାଇଁ, ସନ୍ତାନହୀନ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସଫଳ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯିଏ ନିଜ ବଂଶ ନାଶ ଦେଖେ, ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଉ ନାହିଁ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ରାଜା, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା, ଦାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଯେପରି ଅପରାଧ, ସେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯିଏ ଦାସମାନେଙ୍କୁ ଲାକ, ମଧୁ, ମାଂସ, ଲୋହା, ବିଷ ଦେଇ ଚଳାଇଥାଏ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାକୁ କରି, ଯିଏ ପଳାଇଥାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁ। ମଣ୍ଡା ହାତରେ ଧରି, ଚିର ଛିରେ ପିନ୍ଧି, ପୃଥିବୀରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗେ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ମଦ୍ୟପାନ, ମହିଳା, ଜୁଆରେ ଏବେଁ ସଦା ଲିନ ଥିବା, କାମ କ୍ରୋଧରେ ଅଧୀନ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯଦି ମନ ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ କରେ, ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଉଛି, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯିଏ ହଜାର ଭାବରେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିଛି, ତାହା ଚୋରମାନେ ଚୋରି କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁ ଅପରାଧ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଘୁମିଥିବାକୁ ଲାଗି ଦିଆଯାଏ, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଯେଉଁଠାରୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି।" "ଯିଏ ଅଗ୍ନିକୁ ଅବହେଳା କରେ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହ ଅନୈତିକ କରେ, ବନ୍ଧୁକୁ ଧୋକା ଦେଉଛି, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଦେବ, ପିତୃ, ମାତା, ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଛାଡ଼ି ଦିଏ—ଏହି ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଦାୟ ନେଇଥିବା ଅନୁମତିଦାତା ଏହି ଲୋକର ମହତ୍ତ୍ୱ, ବିରାତି, ଓ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଆଜି ହିଁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତୁ।" "ମାଆଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, କୌଣସି କାମ ନକରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଅନ୍ତୁ—ଏହି ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିଶାଳବକ୍ଷ ଯାହା ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି। ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ, ଜ୍ୱର ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ରୁହନ୍ତୁ। ସମାନ, ଦୁଃଖିତ, ଆଶାବାନ୍ଧବ, ଓ ଭିକାରୀଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ଦେଉଛି, ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" "ଯିଏ ସଦା ଠକେଇ, କଠୋର, ନିନ୍ଦାକ, ଅପବିତ୍ର, ରାଜାଙ୍କୁ ଭୟ କରେ, ଅଧର୍ମମୟ—ସେ ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।" ଏପରି ଭାବରେ ଭରତ ନିଜ ନିର୍ଦୋଷତା ଓ ମନର ଶୁଦ୍ଧି କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି, ମା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଭାଗ୍ୟର ଉପରେ ଦୁଃଖ କରି, ଧର୍ମର ମୂଲ୍ୟ ବଝାଇଲେ।