ଭାରତ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ କୌଶଳ୍ୟା, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଏକାକି ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ, ଭାରତଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ କହିଲେ— “ଭାରତ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲ, ଏହା ବିପଦ ଛାଡ଼ି ଏବେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠୁର ଚେଷ୍ଟାରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଲାଭ କରାଇଛନ୍ତି। ମୋ ପୁଅକୁ କୋଉ ଅପରାଧ ଛାଡ଼ି ଛାଲା ପିନ୍ଧି ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଇଛନ୍ତି, ଏହାରେ କୈକେୟୀ କଣ ପୁଣ୍ୟ ଦେଖିଛନ୍ତି? ଶୀଘ୍ର ଏହି କୈକେୟୀ ମତେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ପଠାଇଦେବେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ସୁନ୍ଦର ପୁଅ, ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା ରାଘବ ବସିଛନ୍ତି। କିମ୍ବା, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଆଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଆନନ୍ଦରେ ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବି। ଏବଂ ଯଦି ତୁମେ ଚାହାଅ, ତେବେ ଆଜି ମତେ ସେଠି ନେଇଯିବା, ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷସିଂହ ମୋ ପୁଅ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଭରିଥିବା ରାଜ୍ୟ କୈକେୟୀ ତୁମକୁ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏମିତି କଠୋର କଥା ଶୁଣି ନିର୍ଦୋଷ ଭାରତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେଉଁଠି ଘାଉ ଉପରେ ତୀର ଲାଗିଛି। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପାଦେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଅନେକ ଭାବରେ ବିଳାପ କରି, ଅଚେତନ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ପରେ ଶୁଧିକୁ ଫେରି, ସେଠି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖେ ବିଳାପ କରୁଥିବା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଭାରତ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ କହିଲେ— “ମାତା, ମୁଁ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲି, ଏହି ଅପରାଧ ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ କାହିଁକି ନିନ୍ଦା କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଓ ଅଟୁଟ ସ୍ନେହ ଅଛି। ମୋ ମନ ସଦା ଶାସ୍ତ୍ର ପଥରେ ଚାଲେ, ଏବଂ ରାଘବ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦପ୍ରାପ୍ତ। ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏହା କରିଥାଏ, ସେ ହେଉ ବଡ଼ ଦୁଷ୍ଟ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅପବିତ୍ର କରୁ, କିମ୍ବା ଶୟନରତ ଗାୟକୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କରୁ। ଯଦି କୌଣସି ମାଲିକ ତାଙ୍କ ଦାସକୁ ବଡ଼ କାମ କରାଇ, ପରେ ଅବ୍ୟବହୃତ କରିଦିଏ, ଏହା ଅଧର୍ମ—ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏମିତି ହେଉ। ଯଦି କୌଣସି ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ସନ୍ତାନ ସମାନ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଧୋକା ଦିଏ, ଏହି ଅପରାଧ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯଦି ରାଜା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କର ନେଇ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିନଥିବେ, ଏହି ପାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞରେ ଦାନ ଦେବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେଉଁଠି ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଚାଳିକାଳି ଏହା ରୋକିଦେଉ। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଠି ନ୍ୟାୟ ରକ୍ଷା କରିନଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଏହି ଫଳ ଭୋଗୁ। ଶାସ୍ତ୍ରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଖାଇଥାଏ, ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହା ନଷ୍ଟ କରୁ। ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାଜା ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ ଦେଖିନପାରୁ। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୟାହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଧ-ଭାତ ଖାଏ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ଅବହେଳା କରେ, ଗାୟକୁ ପାଦ ଲାଗାଏ, ବନ୍ଧୁକୁ ଧୋକା ଦିଏ, ଗୁପ୍ତ କଥା ପ୍ରକାଶ କରେ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୃଣିତ ହୁଏ, ନିଜ ଘରେ ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଦାସୀ ଘିରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକା ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରେ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଉନଥିବା, ସନ୍ତାନହୀନ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ନିଜ ବଂଶ ନଶ୍ଟ ଦେଖେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରିପାରେନାହିଁ, ରାଜା, ମହିଳା, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ ହତ୍ୟାର ପାପ ଉପରେ ଆସୁ, ଦାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପାପ ଭୋଗୁ, ଲାକ୍ଷା, ମଧୁ, ମାଂସ, ଲୋହା, ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଦାସମାନେକୁ ପୋଷଣ କରୁ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ ପଳାଇବା ବେଳେ ହତ୍ୟା ହୁଏ, ଖପର ହାତରେ ପିନ୍ଧି ମାଟି ଗାପି ଭିକ୍ଷା ମାଗିଯାଏ, ମଦ, ମହିଳା, ଜୁଆରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, କାମ-କ୍ରୋଧରେ ଅଧୀନ ହୁଏ, ଧର୍ମରେ ମନ ଦେଇ ଅଧର୍ମ କରେ, ଅପାତ୍ରକୁ ଦାନ ଦେଉ, ଏହି ସମସ୍ତ ପାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ହଜାର ଭାବରେ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିଥିବା ବେଳେ ଚୋରମାନେ ତାହା ଲୁଟିନେଉ, ପ୍ରଭାତ-ସାନ୍ଧ୍ୟା ଉଭୟ ସମୟ ଶୋଇ ରହିଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅନାଦର କରିବା, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହ ଅଧର୍ମ କରିବା, ବନ୍ଧୁକୁ ଧୋକା ଦେବା ପାପ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ, ଦେବ, ପିତୃ, ମାତା, ପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିନଥିବା ପାପ ତାଙ୍କୁ ଲାଗୁ, ଧର୍ମଜନଙ୍କ ଲୋକ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଏଇ ଦିନେ ପଡ଼ିଯାଉ, ମାତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ, ଅନେକ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର, ଜ୍ୱର ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସଦା ଦୁଃଖ ଭୋଗୁ। ଭାରତ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଓ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପାଖରେ ନିଜ ନିର୍ଦୋଷତା ଓ ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହ ପ୍ରମାଣ କଲେ।